Τι σημαίνει, τελικά, ότι μια χώρα πηγαίνει καλά;

Η εξεταζόμενη ζωή σε εποχή βελτιστοποίησης – Το πρόβλημα δεν είναι η κόπωση. Είναι η κατεύθυνση

 
Η Ελλάδα δουλεύει περισσότερες ώρες από κάθε άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πάνω από τους μισούς εργαζόμενους αναφέρουν σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης. Και η παγκόσμια βιομηχανία που υπόσχεται να το θεραπεύσει αξίζει ήδη 6,8 τρισεκατομμύρια δολάρια. Ένα πρόσφατο φιλοσοφικό δοκίμιο θέτει το ερώτημα που καμία μέτρηση δεν μπορεί μόνη της να απαντήσει.

Ανάλυση:  mywaypress.gr

 
Η Ελλάδα κατέγραψε το 2025 τη μεγαλύτερη πραγματική εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης: 39,6 ώρες, έναντι μέσου όρου 35,9 ωρών. Την ίδια χρονιά, έρευνα σε δείγμα 4.457 εργαζομένων κατέγραψε ότι πάνω από τους μισούς βιώνουν σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης. Τα δύο νούμερα δεν είναι άσχετα μεταξύ τους, αλλά η σχέση τους δεν είναι αυτή που υποθέτει συνήθως η δημόσια συζήτηση. Δεν πρόκειται απλώς για μια χώρα που κουράζεται επειδή δουλεύει πολύ. Πρόκειται για μια χώρα –και, σε μικρογραφία, για μια ολόκληρη εποχή– που έχει γίνει εξαιρετικά καλή στο να μετράει την προσπάθειά της, και όλο και πιο διστακτική στο να ρωτήσει προς τα πού την κατευθύνει.

 
Αυτό ακριβώς είναι το ζήτημα που θέτει, σε καθαρά φιλοσοφικούς όρους, το δοκίμιο «The Examined Life in the Age of Optimisation» του Rodney King, φιλοσοφικού συμβούλου που ολοκληρώνει διδακτορικό στην εφαρμοσμένη φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Rhodes. Το κείμενο δεν αφορά την Ελλάδα και δεν αναφέρει κανένα ελληνικό στοιχείο. Κι όμως, διαβασμένο δίπλα στους ελληνικούς αριθμούς εργασίας και εξουθένωσης, λειτουργεί σχεδόν σαν διάγνωση γραμμένη εκ των υστέρων για μια χώρα που έχει μετατρέψει τη σκληρή δουλειά σε ταυτότητα, χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει σε τι ακριβώς αποδίδει.

 
Πρόβλημα εναντίον μυστηρίου

Ο πυρήνας της επιχειρηματολογίας του King στηρίζεται σε μια διάκριση που δανείζεται από τον Γάλλο φιλόσοφο Gabriel Marcel: τη διαφορά ανάμεσα σε ένα πρόβλημα και σε ένα μυστήριο. Το πρόβλημα στέκεται απέναντί μας σαν αντικείμενο· το λύνουμε, και μετά προχωράμε. Το μυστήριο είναι κάτι μέσα στο οποίο βρισκόμαστε ήδη —η ίδια μας η ζωή, το νόημά της, οι σχέσεις μας— και δεν μπορεί να αποσπαστεί από εμάς για να εξεταστεί σαν εξωτερικό ζήτημα προς επίλυση. Η βελτιστοποίηση, υποστηρίζει ο King, είναι ένα ισχυρό εργαλείο ακριβώς επειδή δουλεύει καλά πάνω σε προβλήματα με σαφή στόχο: τη συντομότερη διαδρομή, τον χρόνο ενός μαραθωνίου. Η κρίση αρχίζει όταν το ίδιο εργαλείο επεκτείνεται, σιωπηλά, σε ζητήματα που δεν έχουν προκαθορισμένο στόχο —σε ολόκληρη τη ζωή, της οποίας ο σκοπός είναι ακριβώς αυτό που μένει προς διερεύνηση.

Η διάκριση είναι απλή, αλλά η ισχύς της βρίσκεται στο πού την εφαρμόζει κανείς. Μια χώρα που δουλεύει 39,6 ώρες την εβδομάδα δεν έχει κατ’ ανάγκη λύσει κανένα πρόβλημα παραγωγικότητας —έχει απλώς μεγιστοποιήσει μια μεταβλητή που της είναι εύκολο να μετρήσει. Το αν αυτή η μεταβλητή είναι η σωστή, είναι ερώτημα που ανήκει στην τάξη του μυστηρίου, όχι του προβλήματος, και ακριβώς γι’ αυτό είναι το ερώτημα που αποφεύγεται πιο συστηματικά.

 
Η κοινωνία που εργάζεται εναντίον του εαυτού της

Το δοκίμιο στηρίζεται δεύτερο σε βαθμό σημασίας στη διάγνωση του Νοτιοκορεάτη-Γερμανού φιλοσόφου Byung-Chul Han, ο οποίος περιγράφει τη σύγχρονη Δύση ως «κοινωνία της επίδοσης»: έναν κόσμο στον οποίο το άτομο δεν πιέζεται πλέον από έναν εξωτερικό αφέντη, αλλά έχει γίνει ταυτόχρονα εργοδότης και εργαζόμενος του εαυτού του, με αποτέλεσμα μια πειθαρχία που κανένας εξωτερικός καταναγκασμός δεν θα μπορούσε ποτέ να επιβάλει τόσο αποτελεσματικά. Δεν υπάρχει κανείς να εξεγερθείς εναντίον του, επειδή η φωνή που σου λέει ότι δεν είσαι ακόμη αρκετός είναι η δική σου.

Στην ελληνική περίπτωση αυτή η διάγνωση αποκτά ένα πρόσθετο, πολύ συγκεκριμένο, στρώμα: η χώρα έχει τη μεγαλύτερη αναλογία αυτοαπασχολούμενων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή τον μεγαλύτερο πληθυσμό ανθρώπων που είναι κυριολεκτικά, όχι μεταφορικά, ταυτόχρονα το αφεντικό και ο υπάλληλος του εαυτού τους. Η ίδια η δομή της ελληνικής αγοράς εργασίας —μικρές επιχειρήσεις, οικογενειακές δραστηριότητες, ελεύθεροι επαγγελματίες— λειτουργεί σαν ενισχυτής ακριβώς του μηχανισμού που περιγράφει ο Han: όσο πιο δύσκολο είναι να διακρίνεις πού σταματά ο εργοδότης και πού αρχίζει ο εργαζόμενος, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αναγνωρίσεις πότε η δουλειά σου έχει πάψει να υπηρετεί μια ζωή και έχει αρχίσει να την αντικαθιστά.

 
Τι δεν εξηγεί το δοκίμιο

Η φιλοσοφική επιχειρηματολογία του King είναι σφιχτή, αλλά έχει ένα σημείο όπου παραμένει ελλιπές, και αξίζει να ονομαστεί ρητά αντί να περάσει απαρατήρητο: το κείμενο αντιμετωπίζει τη βελτιστοποίηση σχεδόν αποκλειστικά ως ατομική επιλογή, ως λάθος στροφή στην προσωπική στάση ζωής που μπορεί να διορθωθεί με περισσότερη φιλοσοφική διαύγεια. Δεν ρωτά ποιος επωφελείται από τη διαιώνιση του προβλήματος.

Η απάντηση, όμως, υπάρχει, και είναι μετρήσιμη. Η παγκόσμια «οικονομία ευεξίας» —η βιομηχανία ρουτινών, εφαρμογών παρακολούθησης, σεμιναρίων και «πρωτοκόλλων» που υπόσχονται ακριβώς τη θεραπεία της εξάντλησης που περιγράφει ο King— έφτασε το 2024 τα 6,8 τρισεκατομμύρια δολάρια παγκοσμίως, υπερδιπλασιασμένη μέσα σε μία δεκαετία, με προβλεπόμενο ρυθμό ανάπτυξης 7,6% ετησίως έως το 2029, σχεδόν διπλάσιο από τον αναμενόμενο ρυθμό ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας. Αυτό δεν είναι απλώς ένα ενδιαφέρον στατιστικό περιθώριο. Είναι μια δομική αντίφαση: μια βιομηχανία που κερδίζει όσο πιο ανεπαρκής αποδεικνύεται η ίδια στο να λύσει αυτό που υπόσχεται να λύσει, δεν έχει κανένα οικονομικό κίνητρο να το λύσει πραγματικά. Η θεραπεία και το σύμπτωμα τρέφουν το ίδιο ισολογισμό.

Αυτό δεν ακυρώνει τη φιλοσοφική διάγνωση του King·  πληρέστερα την επαληθεύει. Αν η βελτιστοποίηση ήταν απλώς ένα προσωπικό λάθος, θα διορθωνόταν με φιλοσοφία. Επειδή είναι και μια αγορά με ίδιον συμφέρον να επεκτείνεται, χρειάζεται κάτι παραπάνω από ανάγνωση —χρειάζεται αναγνώριση του ποιος κερδίζει από τη διαιώνισή της.

 
Το εθνικό ανάλογο: όταν τα «ορόσημα» αντικαθιστούν τη σκέψη

Υπάρχει, ωστόσο, ένα δεύτερο επίπεδο στο οποίο η ανάλυση του King μεταφέρεται με ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια από ό,τι στο ατομικό: το επίπεδο του ίδιου του κράτους. Μια χώρα μπορεί να βρεθεί ακριβώς στη θέση της γυναίκας που περιγράφει το δοκίμιο —νικήτρια σε κάθε μέτρηση, χωρίς ποτέ να έχει τεθεί ανοιχτά το ερώτημα τι υπηρετούν οι μετρήσεις αυτές. Η Ελλάδα διαχειρίζεται σήμερα εκατοντάδες «ορόσημα» και «στόχους» του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δείκτες διεθνών οργανισμών και αξιολογήσεις οίκων πιστοληπτικής ικανότητας —έναν πίνακα ελέγχου σχεδιασμένο σε μεγάλο βαθμό εκτός συνόρων, τον οποίο καλείται να «βελτιστοποιήσει» με πειθαρχία, συχνά χωρίς να έχει μεσολαβήσει ουσιαστική εγχώρια συζήτηση για το τι σημαίνει, τελικά, μια χώρα να πηγαίνει καλά.

Η απόδοση σε ορόσημα έχει το ίδιο ελάττωμα με την απόδοση σε βήματα ή σε ώρες γραφείου: μετρά αν κάτι έγινε, όχι αν άξιζε να γίνει, ούτε αν η σειρά προτεραιότητας ήταν η σωστή για τη συγκεκριμένη κοινωνία. Μια μεταρρύθμιση μπορεί να ολοκληρωθεί εμπρόθεσμα και να παραμείνει, ταυτόχρονα, άσχετη με το πρόβλημα που υποτίθεται ότι έλυνε. Η διάκριση του Marcel ανάμεσα σε πρόβλημα και μυστήριο ισχύει εδώ αμετάβλητη σε κλίμακα κράτους: η υλοποίηση ενός οροσήμου είναι πρόβλημα· το αν η χώρα ξέρει προς τα πού πηγαίνει είναι μυστήριο, και κανένα ορόσημο δεν το απαντά από μόνο του.

 
Τι μένει, τελικά

Η αξία του δοκιμίου του King δεν βρίσκεται στην πρωτοτυπία της διάγνωσης —η κριτική στην «κοινωνία της επίδοσης» έχει ήδη μια αξιοσέβαστη παράδοση, από τον Han ως τον Pierre Hadot, τον οποίο επικαλείται επίσης, υπενθυμίζοντας ότι για τους αρχαίους η φιλοσοφία δεν ήταν σώμα θεωρίας αλλά άσκηση ζωής. Η αξία του βρίσκεται στην ακρίβεια με την οποία ξεχωρίζει δύο πράγματα που η σύγχρονη γλώσσα της «ανάπτυξης του εαυτού» τα έχει συγχωνεύσει επικίνδυνα: την ανάπτυξη που υπηρετεί μια ζωή, από την ανάπτυξη που έχει πάρει τη θέση μιας ζωής. Η πρώτη ξεκινά από τη φροντίδα του εαυτού. Η δεύτερη ξεκινά από την αδυναμία να τον ανεχτείς όπως είναι.

Το ίδιο ερώτημα, με τους ίδιους ακριβώς όρους, στέκεται μπροστά σε μια χώρα που μπορεί να δείχνει εξαιρετικά απασχολημένη σε κάθε πίνακα δεικτών, και ταυτόχρονα να μην έχει ξεκαθαρίσει, στα σοβαρά, τι από όλα αυτά είναι πραγματικά δικός της στόχος και τι απλώς το πρόγραμμα κάποιου άλλου που έμαθε να εκτελεί καλά.

Η βιομηχανία της «λύσης» μεγαλώνει ταχύτερα από το παγκόσμιο ΑΕΠ, ακριβώς την ίδια στιγμή που η εξάντληση από την υπερβολική απασχόληση καταγράφεται ως διαρκώς πιο διαδεδομένη — δύο καμπύλες που δεν διορθώνουν η μία την άλλη, αλλά τρέφονται αμοιβαία.

 
Η μεγάλη εικόνα

Το δοκίμιο εξετάζει τη βελτιστοποίηση ως ατομική παθολογία —μια στάση ζωής που διορθώνεται με περισσότερη φιλοσοφική διαύγεια. Αυτό που δεν εξετάζει, και αξίζει προσοχή, είναι ότι ο ίδιος μηχανισμός αναπαράγεται απαράλλαχτος σε επίπεδο κράτους, με πολύ πιο συγκεκριμένες συνέπειες.

Ένα κράτος μπορεί να πετυχαίνει κάθε ορόσημο ενός εξωτερικά σχεδιασμένου προγράμματος —όπως η γυναίκα του δοκιμίου πετυχαίνει κάθε μέτρηση της ρουτίνας της— και να παραμένει, ταυτόχρονα, χωρίς δική του, ανεξάρτητα διατυπωμένη απάντηση στο ερώτημα προς τα πού πηγαίνει. Η «κοινωνία της επίδοσης» του Han έχει, δηλαδή, ένα εθνικό ανάλογο που δεν συζητείται ακόμη ανοιχτά στη δημόσια σφαίρα: το κράτος που βελτιστοποιεί δείκτες τους οποίους δεν έχει σχεδιάσει το ίδιο, και που —ακριβώς επειδή είναι απασχολημένο με την εκτέλεσή τους— δεν βρίσκει τον χρόνο, ούτε το θεσμικό βήμα, να θέσει το προγενέστερο ερώτημα: ποιος αποφασίζει τι αξίζει να μετρηθεί, και για λογαριασμό ποιανού.

 
Συντακτική σημείωση & πολιτική AI: Κάθε δημοσιευμένο άρθρο στο  mywaypress.gr αποτελεί προϊόν ουσιαστικού συντακτικού ελέγχου και ανθρώπινης επιμέλειας, η οποία φέρει την αποκλειστική συντακτική ευθύνη του περιεχομένου (EU AI Act, Art. 50.4). Τηρούμε πλήρως τους κανόνες διαφάνειας και τις εκάστοτε οδηγίες των Εθνικών Αρχών Εποπτείας της Αγοράς.

 
Φωτογραφία / Εικονογράφηση: Δημιουργήθηκε με χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Generated Image).

 
Ανάλυση και σύνθεση: mywaypress.gr

 
© 2026 mywaypress.gr — Από το τι συμβαίνει στο τι σημαίνει