Η νέα εποχή του οικονομικού πολέμου: Χάρτης ισχύος σε έναν κόσμο ρήξης
Ο κόσμος που αναδύεται δεν θα είναι ούτε η παγκοσμιοποίηση του 1990 ούτε η αυτάρκεια του 1930. Θα είναι κάτι ενδιάμεσο — και το ποιος θα καθορίσει τις γραμμές του, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο πειθαρχημένα και συνεκτικά θα διαχειριστούν οι δυτικές δημοκρατίες τον νέο αυτό οικονομικό πόλεμο
Βασισμένο στο άρθρο «How to Fight an Economic War» του Edward Fishman, Senior Fellow στο Council on Foreign Relations, δημοσιευμένο στο Foreign Affairs, Μάιος/Ιούνιος 2026
Η Ρήξη με το Παλιό Παράδειγμα
Σπάνια ένα διεθνές φόρουμ γίνεται τόπος γεωπολιτικής ρήξης. Το Νταβός του 2026 αποτέλεσε εξαίρεση. Ο Καναδός Πρωθυπουργός Mark Carney, μιλώντας ενώπιον επιχειρηματικών και πολιτικών ηγετών, κήρυξε επίσημα το τέλος μιας εποχής: της παγκοσμιοποίησης ως οχήματος αμοιβαίας ωφέλειας. Στη θέση της, ανέτειλε ένα νέο, σκληρότερο παράδειγμα — αυτό του οικονομικού πολέμου ως κεντρικής μεθόδου άσκησης κρατικής ισχύος.
«Δεν μπορείς να ζεις μέσα στο ψέμα της αμοιβαίας ωφέλειας μέσω της ολοκλήρωσης, όταν η ολοκλήρωση γίνεται η πηγή της υποταγής σου», δήλωσε ο Carney — μια φράση που συμπυκνώνει τη νέα πραγματικότητα με αφοπλιστική σαφήνεια. Και η πραγματικότητα αυτή είναι ακόμα πιο ασταθής απ’ ό,τι περιέγραψε: ακόμα και οι μεγάλες δυνάμεις, παρά τα ισχυρά τους οπλοστάσια, αισθάνονται ολοένα και πιο ευάλωτες.
Τα Κρίσιμα Σημεία Ελέγχου: Ανατομία της Ισχύος
Ο Edward Fishman, Διευθυντής του Κέντρου Γεωοικονομίας του Council on Foreign Relations και συγγραφέας του βιβλίου Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare, εισάγει μια κρίσιμη εννοιολογική διάκριση που αποτελεί τον πυρήνα της ανάλυσής του: «Εξάρτηση δεν σημαίνει αυτόματα ευπάθεια. Μόνο όταν η εξάρτηση πληροί συγκεκριμένα κριτήρια γίνεται πραγματικό chokepoint — και μόνο τότε δικαιολογείται η αντιμετώπισή της ως εθνική απειλή.»
Τα αληθινά chokepoints, σύμφωνα με τον Fishman, μοιράζονται τρία χαρακτηριστικά:
Πρώτον, μια χώρα ή συμμαχία κατέχει δεσπόζουσα θέση με συγκεντρωμένο μερίδιο αγοράς — πρακτικά μονοπώλιο. Δεν αρκεί η ηγετική θέση· χρειάζεται κυριαρχία. Το δολάριο χρησιμοποιείται στο 90% των διεθνών συναλλαγών συναλλάγματος. Η Nvidia ελέγχει πάνω από το 85% της αγοράς chips τεχνητής νοημοσύνης. Η Κίνα επεξεργάζεται περίπου το 90% των σπανίων γαιών παγκοσμίως. Αυτά είναι chokepoints.
Δεύτερον, οι υποκατάστατες λύσεις δεν είναι διαθέσιμες βραχυπρόθεσμα. Ένα τυπικό έργο εξόρυξης σπανίων γαιών χρειάζεται εννέα χρόνια για να φτάσει σε παραγωγή. Αυτό σημαίνει ότι ακόμα κι αν αρχίσει σήμερα μια εναλλακτική αλυσίδα εφοδιασμού, μια χώρα παραμένει εκτεθειμένη για μια δεκαετία.
Τρίτον, η χώρα που ελέγχει το chokepoint μπορεί να το χρησιμοποιήσει για ασύμμετρη πίεση — να επιβάλλει τεράστιο κόστος στον αντίπαλο, επωμιζόμενη η ίδια ελάχιστες συνέπειες. Το παράδειγμα των κινεζικών σπανίων γαιών είναι χαρακτηριστικό: το 2024, η Κίνα εισέπραξε περίπου 3,4 δισεκατομμύρια δολάρια από τις εξαγωγές τους. Αντίθετα, ερευνητές της U.S. Geological Survey εκτιμούν ότι μια διαταραχή κατά 30% στην προμήθεια ακόμα και ενός μόνο στοιχείου — του νεοδυμίου — θα μείωνε το αμερικανικό ΑΕΠ κατά 2,2%, δηλαδή πάνω από 600 δισεκατομμύρια δολάρια. Η ασυμμετρία αυτή αποτελεί το στρατηγικό χαρτί της Κίνας.
Ο Μύθος της Αμερικανικής Παντοδυναμίας στους Δασμούς
Το αντιπαράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Fishman είναι διδακτικό: οι αμερικανικοί δασμοί. Το προεδρικό επιχείρημα ότι «έχουμε τη μεγαλύτερη αγορά στον κόσμο» είναι στατιστικά αληθές αλλά στρατηγικά παραπλανητικό. Οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν μόνο το 13% των παγκόσμιων εισαγωγών. Ακόμα κι αν μια χώρα αποκλειόταν πλήρως από την αμερικανική αγορά, θα μπορούσε να πουλά στο 87% της παγκόσμιας οικονομίας. Αυτό εξηγεί γιατί η Βραζιλία και η Κίνα, παρά τους αμερικανικούς δασμούς του 2025, κατέγραψαν ετήσια ρεκόρ συνολικών εξαγωγών, ανακατευθύνοντας τις ροές σε άλλες αγορές.
Η Στρατηγική Παθολογία: Τρεις Στόχοι, Καμία Σαφήνεια
Ο Fishman αναδεικνύει μια θεμελιώδη αδυναμία στον τρόπο που η Ουάσιγκτον ασκεί οικονομικό πόλεμο: η απουσία σαφώς ορισμένων στόχων. Διακρίνει τρεις διαφορετικές επιδιώξεις, οι οποίες συχνά αναμιγνύονται αναποτελεσματικά.
Στιγματισμός (Stigmatization): Η «ονομαστική καταδίκη» χωρίς πραγματικές συνέπειες. Συμβολικές κυρώσεις που ικανοποιούν εσωτερικές πολιτικές πιέσεις αλλά δεν αλλάζουν συμπεριφορές. Δεν είναι αθώες, ωστόσο: μπορούν να αποθαρρύνουν τράπεζες από το να λειτουργούν σε αναπτυσσόμενες χώρες, μειώνοντας αμερικανική επιρροή και προκαλώντας ανθρωπιστική βλάβη.
Εξασθένηση (Attrition): Η άρνηση πρόσβασης σε τεχνολογία, κεφάλαια ή αγορές. Ο έλεγχος εξαγωγών ημιαγωγών προς την Κίνα υπό Biden και Trump αντιπροσωπεύει αυτή τη στρατηγική — στόχος ήταν η διατήρηση της αμερικανικής υπεροχής στα ολοκληρωμένα κυκλώματα και την τεχνητή νοημοσύνη, όχι η αλλαγή της κινεζικής συμπεριφοράς.
Εξαναγκασμός (Coercion): Η πιο φιλόδοξη επιδίωξη — να αναγκαστεί μια κυβέρνηση να αλλάξει πολιτική. Μπορεί να λάβει μορφή αποτροπής (deterrence) ή καταναγκασμού (compellence). Η διαφορά είναι κρίσιμη: η αποτροπή απαιτεί τη διατήρηση μέγιστης μόχλευσης σε εφεδρεία, ενώ ο καταναγκασμός θέλει άμεση ανάλωσή της.
Η διχογνωμία εντός της αμερικανικής κυβέρνησης — ανάμεσα σε όσους θέλουν αυστηρότερους ελέγχους εξαγωγών για να εμποδίσουν την Κίνα στην ΤΝ και σε όσους θέλουν χαλαρότερους για να τη «βάλουν σε εξάρτηση» από αμερικανικά chips — αποτυπώνει ακριβώς αυτή την αμφιταλάντευση. Και οι δύο λογικές έχουν νόημα· αλλά σε αντίθετες κατευθύνσεις.
Το Φαινόμενο της Αυτοδιάβρωσης: Όταν η Ισχύς Σκάβει τον Τάφο της
Υπάρχει ένας επικίνδυνος κύκλος που ο Fishman περιγράφει με ακρίβεια: κάθε φορά που η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί ένα chokepoint ως όπλο, αυξάνεται το κίνητρο των άλλων χωρών να μειώσουν την εξάρτησή τους από αυτό — και άρα, η αποτελεσματικότητά του μειώνεται για το μέλλον.
Info: Chokepoint (σημείο συμφόρησης/αδιέξοδο)
Το ιστορικό προηγούμενο είναι χαρακτηριστικό: μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και τις αμερικανικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας, η Κίνα έβγαλε το δικό της συμπέρασμα. Εάν η Ουάσιγκτον μπορεί να αντιμετωπίσει τη Μόσχα έτσι, μπορεί κάποτε να κάνει το ίδιο με το Πεκίνο. Αυτό ώθησε την Κίνα να κατασκευάσει εγχώρια συστήματα πληρωμών: το Cross-Border Interbank Payment System (CIPS) το 2015, ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας (e-CNY) και την πλατφόρμα mBridge. Κανένα από αυτά δεν απειλεί σήμερα σοβαρά την κυριαρχία του δολαρίου — αλλά χτίζουν μια παράλληλη υποδομή, ένα «ασφαλιστήριο» που μπορεί να κλιμακωθεί σε κρίση.
Ανησυχητικότερη ίσως είναι η ευρωπαϊκή απάντηση. Το ευρώ, αντίθετα από το ρενμινμπί, είναι ελεύθερα μετατρέψιμο, υποστηρίζεται από σταθερές δημοκρατίες και έχει ήδη το 20% των παγκόσμιων αποθεματικών σε σύγκριση με το 57% του δολαρίου. Το ψηφιακό ευρώ και η ενοποίηση των κεφαλαιαγορών της ΕΕ θα μπορούσαν να αυξήσουν την ελκυστικότητά του για χώρες που φοβούνται την αμερικανική γεωπολιτική εργαλειοποίηση.
Η Μεγαλύτερη Απειλή: Τα Ψεύτικα Chokepoints και η «Απολυτοποίηση» της Ασφάλειας
Ο Fishman επισημαίνει μια κρίσιμη παθολογία: η Ουάσιγκτον, και γενικότερα ο κόσμος, έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει ακόμα και τομείς που δεν έχουν ακόμα χρησιμοποιηθεί ως όπλα σαν να ήταν πιθανά όπλα. Οι αμερικανικές υπηρεσίες cloud (Amazon, Microsoft, Google, Oracle) κατέχουν συνδυαστικά πάνω από 70% της παγκόσμιας αγοράς. Αυτό ώθησε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να χτίσουν «κυρίαρχα νέφη» (sovereign clouds) και να αντικαταστήσουν αμερικανικό λογισμικό σε ευαίσθητες υπηρεσίες — όχι διότι υπάρχει ενεστώτα απειλή, αλλά διότι η απλή δυνατότητα χρησιμοποίησής τους ως όπλου αρκεί για να αλλάξει συμπεριφορά.
Αυτή η αμυντική στρατηγική, ωστόσο, ενέχει τον κίνδυνο του «fragmentation doom loop» που περιγράφουν οι οικονομολόγοι Clayton, Maggiori και Schreger: καθώς η κάθε χώρα αποσύρεται από κοινές αγορές, η αξία αυτών των αγορών μειώνεται για τους υπόλοιπους, παρωθώντας κι εκείνους να αποσυρθούν — σε μια σπείρα που καταλήγει σε de facto αυτάρκεια που βλάπτει όλους.
Η Κινεζική Απάντηση και η Δυναμική των Σπανίων Γαιών
Η πιο αποκαλυπτική περίπτωση μελέτης ισχύος του τελευταίου χρόνου είναι η κρίση σπανίων γαιών. Τον Απρίλιο του 2025, ανταποδίδοντας τους αμερικανικούς δασμούς, η Κίνα επέβαλε αυστηρούς ελέγχους εξαγωγής σπανίων γαιών. Το αποτέλεσμα ήταν άμεσο: η Ford έκλεισε προσωρινά εργοστάσιο παραγωγής SUV, ενώ η Raytheon αγωνίστηκε να βρει εναλλακτικές πηγές για ορυκτό κρίσιμης σημασίας στους πυραύλους Tomahawk. Η Ουάσιγκτον έσπευσε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και συμφώνησε να μειώσει τους δασμούς.
Λίγους μήνες αργότερα, όταν το Υπουργείο Εμπορίου αυστηροποίησε τους κανονισμούς ελέγχου εξαγωγών, η Κίνα απάντησε με ένα ολοκληρωμένο σχέδιο περιορισμού των παγκόσμιων πωλήσεων προϊόντων που περιέχουν κινεζικές σπάνιες γαίες. Αυτή τη φορά, οι ΗΠΑ όχι μόνο ανέσυραν τα μέτρα, αλλά άρχισαν και να χαλαρώνουν τους περιορισμούς στην πώληση chips Nvidia. Σε αποκαλυπτική αντανάκλαση της μεταβαλλόμενης ισορροπίας ισχύος, ο Τράμπ ξεκίνησε να αναφέρεται στις ΗΠΑ και την Κίνα ως «G-2».
Η Στρατηγική Διέξοδος: Συντονισμένη Αντίσταση αντί Μονομερούς Ευπάθειας
Ο Fishman δεν πέφτει στην παγίδα του αμερικανικού αποκλεισμού ή της υποτέλειας ως δεδομένων. Αντίθετα, επιχειρηματολογεί ότι η αμερικανική ισχύς — δολάριο, ημιαγωγοί, αεροκινητήρες — είναι βαθύτερα εδραιωμένη και τεχνολογικά δυσκολότερα αναπαράξιμη από τη κινεζική ισχύ στα ορυκτά. Αν μάλιστα οι ΗΠΑ διατηρήσουν την υπεροχή τους στην τεχνητή νοημοσύνη, τα μοντέλα της Silicon Valley θα μπορούσαν να γίνουν η νέα ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας επιχείρησης — ένα ακόμη chokepoint εξαιρετικής εμβέλειας.
Το επιχείρημα για τη συντονισμένη δράση με συμμάχους είναι κεντρικό στην ανάλυση: οι κυρώσεις που συντονίζονται με ΕΕ και άλλους συμμάχους δεν σκοπεύουν στο να τις κάνουν αποτελεσματικότερες (οι αμερικανικές μονομερείς κυρώσεις είναι συνήθως αρκετά ισχυρές), αλλά στο να αποτρέψουν το δολάριο από το να φέρει γεωπολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου σε σχέση με άλλα νομίσματα.
Προτείνει επίσης θεσμικές δικλίδες ασφαλείας: νομοθετικά «απαγορευμένες ζώνες» κυρώσεων χωρίς κοινοβουλευτική έγκριση, ειδικά για συμμαχικές χώρες. Αυτό θα επέτρεπε στην Ουάσιγκτον να ασκεί μόχλευση όταν χρειαστεί, αποτρέποντας τυχαίες ενέργειες που διαβρώνουν τα θεμέλια της αμερικανικής οικονομικής ισχύος — όπως η επιβολή κυρώσεων σε δικαστές του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου ή η απειλή «να κοπεί κάθε εμπόριο» με την Ισπανία.
Pax Economica: Το Ζητούμενο Νέο Αρχιτεκτονικό Πλαίσιο
Η τελευταία, ίσως πιο φιλόδοξη παράγραφος του Fishman αφορά τη μεγάλη εικόνα. Η μεταπολεμική τάξη οικοδομήθηκε μέσα από διεθνείς διασκέψεις — Bretton Woods, GATT, ΠΟΕ. Σήμερα, μια νέα αρχιτεκτονική ανεγείρεται στη θέση της, αλλά όχι βάσει συνεκτικού σχεδίου: αντίθετα, μέσα από μονομερείς παρεμβάσεις, με κάθε κύρωση, δασμό ή βιομηχανική πολιτική να προσθέτει έναν τούβλο δίχως αρχιτέκτονα.
Το πιο επικίνδυνο σενάριο δεν είναι ο «κόσμος των μπλοκ» (ο διαχωρισμός σε αντίπαλες ζώνες), αλλά ο χαοτικός κατακερματισμός — η κατάσταση «ο καθένας για τον εαυτό του» που κατέστρεψε την παγκόσμια οικονομία τη δεκαετία του 1930 και οδήγησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου, αντίθετα, οι πυκνοί οικονομικοί δεσμοί του δυτικού μπλοκ επέτρεψαν τη μεγαλύτερη οικονομική επέκταση στην αμερικανική ιστορία.
Η πρόταση είναι σαφής: μια συμμαχία οικονομικής ασφάλειας επικεντρωμένη στις κοινές ευπάθειες (φάρμακα, κρίσιμα ορυκτά, καθαρή ενέργεια, μπαταρίες), θεμελιωμένη σε συντονισμένη κατανομή του βάρους. Ένας κόσμος οικονομικών μπλοκ μπορεί να υπηρετεί τα συμφέροντα των ΗΠΑ και των εταίρων τους, αν το μπλοκ τους είναι αρκετά μεγάλο και συνεκτικό.
Τι Παραμένει Ανοιχτό
Η ανάλυση του Fishman είναι σπάνια συνδυαστική: ταυτόχρονα εννοιολογικά αυστηρή, εμπειρικά τεκμηριωμένη και πολιτικά συγκεκριμένη. Ωστόσο, αφήνει κάποια κρίσιμα ερωτήματα αναπάντητα.
Πρώτον, ο συντονισμός με συμμάχους υποθέτει ότι οι σύμμαχοι θέλουν να συντονιστούν. Η ευρωπαϊκή «στρατηγική αυτονομία», το «Buy European» και το ψηφιακό ευρώ υποδηλώνουν ότι η Ευρώπη δεν αποκλείει ότι κι η ίδια μπορεί να γίνει στόχος αμερικανικής μόχλευσης.
Δεύτερον, η εσωτερική αμερικανική διάσταση — η «χαμηλή ανοχή στον πόνο» που περιγράφει ο Fishman — δεν επιλύεται με στρατηγικές συνταγές αλλά με πολιτική βούληση, κάτι εξαιρετικά δύσκολο να επιβληθεί σε δημοκρατικό σύστημα.
Τρίτον, η πιθανότητα διαρκούς αμερικανικής υπεροχής στην τεχνητή νοημοσύνη — ένα chokepoint που ο Fishman προβλέπει — παραμένει άγνωστη. Η Κίνα, όπως παραδέχεται ο ίδιος, πλησιάζει ή ξεπερνά τις ΗΠΑ σε αρκετούς τομείς τεχνολογίας.
Η Πειθαρχία ως Στρατηγική Αρετή
Σε μια εποχή που ο οικονομικός πόλεμος έχει αντικαταστήσει τον στρατιωτικό ως κύριο μέσο κρατικής άσκησης ισχύος, η αποτελεσματικότητα δεν μετριέται από την ένταση της επίθεσης αλλά από τη στρατηγική πειθαρχία της χρήσης. Οι ΗΠΑ έχασαν αυτή την πειθαρχία όταν χρησιμοποίησαν κυρώσεις σε ρυθμό που δεν άφηνε περιθώριο αξιοπιστίας ή εφεδρείας. Η αποκατάστασή της απαιτεί νομοθετικές δικλίδες, συμμαχικό συντονισμό, σαφήνεια στόχων — και πολιτικό θάρρος να αντέξει κανείς τον οικονομικό πόνο που κάθε μεγάλη στρατηγική επιλογή συνεπάγεται.
Ο κόσμος που αναδύεται δεν θα είναι ούτε η παγκοσμιοποίηση του 1990 ούτε η αυτάρκεια του 1930. Θα είναι κάτι ενδιάμεσο — και το ποιος θα καθορίσει τις γραμμές του, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο πειθαρχημένα και συνεκτικά θα διαχειριστούν οι δυτικές δημοκρατίες τον νέο αυτό οικονομικό πόλεμο.
Πηγή: Edward Fishman, «How to Fight an Economic War: A Field Manual for a Ruptured World», Foreign Affairs, Μάιος/Ιούνιος 2026. Ο Edward Fishman είναι Senior Fellow και Διευθυντής του Κέντρου Γεωοικονομίας Maurice R. Greenberg στο Council on Foreign Relations, και συγγραφέας του βιβλίου Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare.
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη υβριδικής νοημοσύνης.
Για αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.
