Η νέα εποχή των βασιλιάδων – Πώς οι ισχυροί άνδρες επιστρέφουν σε έναν κόσμο που χάνει την ισορροπία του

Η ιστορία επαναλαμβάνεται – αλλά ως παρωδία

Ο οικονομολόγος και αρθρογράφος Noah Smith επιχειρεί στο άρθρο του «Our Age of Kings» μια εντυπωσιακή ιστορική αναλογία: συγκρίνει τον Βλαντίμιρ Πούτιν με τον Λουδοβίκο ΙΔ’, τον «Ήλιο-Βασιλέα» της Γαλλίας. Στο βάθος, όμως, δεν πρόκειται απλώς για μια παραλληλία δύο αυταρχικών ηγετών, αλλά για μια ευρύτερη ερμηνεία της επιστροφής του αυταρχισμού στην εποχή των νέων τεχνολογιών. Ο Smith υποστηρίζει ότι όπως η τυπογραφία του 17ου αιώνα αποδόμησε την παλιά τάξη, προκαλώντας χάος και βία, έτσι και το διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα του 21ου αιώνα γέννησαν αναταραχή, πόλωση και την ανάγκη για «ισχυρούς άνδρες» που υπόσχονται σταθερότητα.

 
Από τον Ήλιο-Βασιλιά στον Τσάρο του Κρεμλίνου

Ο Λουδοβίκος ΙΔ’ και ο Πούτιν, γράφει ο Smith, μοιράζονται ένα κοινό μοτίβο: ανέβηκαν στην εξουσία μετά από περιόδους χάους, επιβλήθηκαν μέσω καταστολής και οικοδόμησαν συγκεντρωτικά καθεστώτα.

• Ο Λουδοβίκος μετά τον εμφύλιο των ευγενών (Fronde),
• Ο Πούτιν μετά το μετασοβιετικό χάος της δεκαετίας του ’90.

Και οι δύο αντιμετώπισαν τις «τοπικές αριστοκρατίες» τους (ευγενείς και περιφερειακούς κυβερνήτες αντίστοιχα), δημιουργώντας έναν «κάθετο άξονα εξουσίας» – τη power vertical του Πούτιν – όπου το κράτος ταυτίζεται με τον ίδιο τον ηγέτη: «L’État, c’est moi» στη γαλλική του εκδοχή, «Εγώ είμαι το κράτος» στη ρωσική.

Η σύγκριση δεν σταματά εκεί: και οι δύο κατέστειλαν κοινωνικές ελευθερίες (ο Λουδοβίκος τους Προτεστάντες, ο Πούτιν τους αντιφρονούντες και τα ΜΜΕ) και οδήγησαν τις χώρες τους σε μακροχρόνιους πολέμους με καταστροφικές συνέπειες. Όπως ο Λουδοβίκος κατέληξε να ενώνει την Ευρώπη εναντίον του, έτσι και ο Πούτιν «έδεσε» ξανά τη Δύση υπό τη σημαία του ΝΑΤΟ.

 
Η αναγέννηση του αυταρχισμού ως απάντηση στο χάος

Ο Smith προχωρά πέρα από τη ρωσική περίπτωση. Στον 21ο αιώνα βλέπει μια νέα εποχή “μοναρχών”: τον Ερντογάν στην Τουρκία, τον Όρμπαν στην Ουγγαρία, τον Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα και –με διαφορετικό προσωπείο– τον Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ. Όλοι αυτοί εμπνέονται ή αντανακλούν τη λογική του Πούτιν: προσωποποίηση της εξουσίας, αποδυνάμωση θεσμών, καχυποψία απέναντι στην ελευθερία του λόγου και τον φιλελευθερισμό.

Αυτό, κατά τον Smith, δεν είναι τυχαίο. Οι κοινωνίες βυθισμένες στην πληροφοριακή υπερφόρτωση αντιδρούν όπως οι ευρωπαϊκές του 17ου αιώνα μετά την τυπογραφική επανάσταση. Όπως τότε οι ηγεσίες στράφηκαν στους «απόλυτους μονάρχες» για να συγκρατήσουν την αναρχία των νέων ιδεών, έτσι και σήμερα, μπροστά στη χαοτική δύναμη των κοινωνικών δικτύων και της διάχυτης πληροφορίας, οι πολίτες αναζητούν «πατέρες-ηγέτες» που θα επιβάλουν τάξη.

 
Η νέα «τυπογραφία»: το smartphone

Ο συγγραφέας ερμηνεύει τη ψηφιακή επανάσταση ως τη σύγχρονη εκδοχή της τυπογραφίας: ένα μέσο που κατέρριψε τα φίλτρα και τα μονοπώλια πληροφόρησης, δίνοντας φωνή στους αποκλεισμένους – αλλά και χώρο στους δημαγωγούς.
Η έκρηξη πληροφορίας έφερε πλουραλισμό, αλλά και ακραία πόλωση. Οι παλιοί θεματοφύλακες της λογικής και της ισορροπίας (τύπος, κόμματα, ακαδημαϊκή κοινότητα) έχασαν το μονοπώλιό τους.
Η «απελευθέρωση» της γνώμης μετατράπηκε σε πανδαιμόνιο φωνών, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να ευνοούν τα άκρα και τις συγκρούσεις. Όπως σημειώνει ο Smith, ορισμένοι στοχαστές θεωρούν πλέον το smartphone ως “καμπανάκι θανάτου” της δυτικής δημοκρατίας.

 
Ο κύκλος των αντιδράσεων – από τις πλατείες στους μονάρχες

Η αναταραχή των ετών 2019-2020 (Χονγκ Κονγκ, Black Lives Matter, διαδηλώσεις σε όλο τον κόσμο) υπήρξε, κατά τον Smith, το ξέσπασμα της “δημόσιας εξέγερσης” που γέννησε το νέο μέσο. Από αυτές τις κρίσεις προέκυψαν οι σημερινοί «ισχυροί»:

• Ο Σι Τζινπίνγκ σκλήρυνε το καθεστώς του μετά το Χονγκ Κονγκ.
• Ο Τραμπ, με καθυστέρηση, επέστρεψε στην εξουσία το 2024 ως αντι-αντίδραση στα κινήματα κοινωνικής δικαιοσύνης.

Οι νέες μορφές αυταρχισμού, όπως και οι παλιές, γεννήθηκαν ως απάντηση στην αταξία που προκαλεί η υπερπληροφόρηση.

 
Το τίμημα των «νέων βασιλιάδων»

Η ανάλυση του Smith δεν μένει στην πολιτική ηθικολογία. Φέρνει και οικονομικά δεδομένα: οι χώρες που κυβερνώνται από λαϊκιστές ή αυταρχικούς ηγέτες εμφανίζουν στατιστικά χαμηλότερη ανάπτυξη, κοινωνική αστάθεια και μακροπρόθεσμο κόστος.
Η «θεραπεία» που προσφέρουν αυτοί οι ηγέτες –η συγκέντρωση εξουσίας και η φίμωση της αντιπαράθεσης– είναι χειρότερη από την ασθένεια.

Όπως η Γαλλία και η Ρωσία κατέληξαν σε αιματηρές επαναστάσεις, έτσι και οι σύγχρονες απολυταρχίες, όταν οι «πατριάρχες» τους (Πούτιν, Σι, Τραμπ) αποχωρήσουν, θα αφήσουν πίσω ένα επικίνδυνο κενό. Τα συστήματα που δημιούργησαν θα επιβιώσουν, αλλά χωρίς το προσωπικό τους χάρισμα, μετατρεπόμενα σε εύθραυστα καθεστώτα γεμάτα αντιφάσεις.

 
Εκτίμηση και αξιολόγηση

Το άρθρο του Smith είναι πολιτικά διορατικό και ιστορικά τολμηρό. Συνδέει δύο εποχές —τον αιώνα της τυπογραφίας και τον αιώνα των social media— μέσα από το κοινό νήμα της πληροφοριακής αναστάτωσης που γεννά την ανάγκη για τάξη.
Προτείνει ένα δομικό επιχείρημα: η τεχνολογία αλλάζει τη διανομή της πληροφορίας, η πληροφορία αποσταθεροποιεί την κοινωνία, και η κοινωνία αντιδρά αναζητώντας ισχυρές μορφές εξουσίας.

Ωστόσο, η ανάλυση του Smith παραλείπει ορισμένες κρίσιμες αποχρώσεις:

• Υποτιμά τον ρόλο της οικονομικής ανισότητας και της παγκοσμιοποίησης ως τροφοδότες του λαϊκισμού.
• Παρουσιάζει τον αυταρχισμό ως σχεδόν αναπόφευκτη ιστορική αντίδραση, χωρίς να εξετάζει επαρκώς τις θεσμικές αντιστάσεις ή τα δημοκρατικά αντίβαρα που αναπτύσσονται παράλληλα.

Παρά ταύτα, η εργασία του Smith αποτελεί κομβική συμβολή στη συζήτηση για την «εποχή των ισχυρών ανδρών». Η σύνδεση μεταξύ πληροφορίας, τεχνολογίας και αυταρχισμού αποτελεί ίσως το πιο πειστικό σχήμα ερμηνείας του 21ου αιώνα.

 
Η νέα εποχή των βασιλιάδων – και η πιθανή δύση τους

Όπως ο ίδιος προβλέπει, η «εποχή των βασιλιάδων» δύσκολα θα μακροημερεύσει. Οι ηγέτες της (Πούτιν, Τραμπ, Σι) είναι ήδη ηλικιωμένοι, ενώ οι κοινωνίες που προσπαθούν να καταστείλουν είναι πιο ενημερωμένες, πιο ανυπόμονες και πιο ασταθείς από ποτέ.

Η ιστορία δείχνει ότι η απόλυτη εξουσία γεννά την ίδια της την καταστροφή. Κι αν ο Λουδοβίκος ΙΔ’ άφησε πίσω του τις βάσεις για τη Γαλλική Επανάσταση, οι σημερινοί «βασιλιάδες» ίσως προετοιμάζουν –χωρίς να το ξέρουν– το έδαφος για μια νέα εποχή πολιτικής αναγέννησης.

 
Πηγή: Noah Smith, “Our Age of Kings”, δημοσιευμένο στο blog Noahpinion (Substack), (noahpinion.blog)

 
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη  υβριδικής νοημοσύνης. Για  αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.