Η παρακμή του μεταπολεμικού φιλελευθερισμού και το στρατηγικό αδιέξοδο της Δύσης

Από τη δημοσιονομική παγίδα της Γαλλίας και το βρετανικό αδιέξοδο στην ελληνική πραγματικότητα: Μια κριτική, Data-Driven ανάλυση

 
Το δυτικό υπόδειγμα ενώπιον των ορίων του

Στους αιώνες της νεότερης ιστορίας, το δυτικό φιλελεύθερο μοντέλο διαμορφώθηκε πάνω σε μια σιωπηρή αλλά θεμελιώδη κοινωνική υπόσχεση: την ισορροπία μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης, ατομικής ελευθερίας και κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, η σημερινή πραγματικότητα αποκαλύπτει ότι το υπόδειγμα αυτό βρίσκεται σε βαθιά δομική κρίση. Η Ευρώπη παρακολουθεί αμήχανη την αποσύνθεση των αρμών του κοινωνικού της κράτους, την ώρα που οι δημοσιονομικοί καταναγκασμοί, η δημογραφική γήρανση και οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις εξαντλούν τα περιθώρια ελιγμών των κυβερνήσεων.

Δεν πρόκειται για μια συγκυριακή κάμψη ή για μια παροδική κρίση διαχείρισης. Πρόκειται για την εξάντληση δύο παράλληλων δογμάτων που κυριάρχησαν τις τελευταίες δεκαετίες: αφενός του σοσιαλδημοκρατικού/αριστερού φιλελευθερισμού (left-liberal welfarism) της Ηπειρωτικής Ευρώπης, και αφετέρου του τεχνοκρατικού νεοφιλελευθερισμού που εφαρμόζεται χωρίς στρατηγικό όραμα. Η κριτική εξέταση των εξελίξεων στη Γαλλία και τη Βρετανία παρέχει τα απαραίτητα δεδομένα για την κατανόηση ενός φαινομένου που ξεπερνά τα εθνικά σύνορα και αγγίζει τον πυρήνα της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας.

 
Η γαλλική παγίδα: Το αδιέξοδο του αριστερού φιλελευθερισμού (Left-Liberal Welfarism)

Η Γαλλία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα των ορίων του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους. Η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα τοξικό κοκτέιλ κοινωνικής εξέγερσης, πολιτικής παράλυσης και οξείας δημοσιονομικής κρίσης. Οι δρόμοι του Παρισιού, της Μασσαλίας και του Μπορντώ κατακλύζονται συστηματικά από βίαιες διαμαρτυρίες —από τα «Κίτρινα Γιλέκα» έως τις πρόσφατες εξεγέρσεις για την παιδεία, την αστυνομική βία και το συνταξιοδοτικό— αποδεικνύοντας ότι η κοινωνική αναταραχή δεν είναι εξαίρεση, αλλά δομικό χαρακτηριστικό της γαλλικής πολιτικής ζωής.

 
Data-Driven απεικόνιση: Δημοσιονομικά δεδομένα και δεσμεύσεις

• Κρατικές Δαπάνες & Φορολογία: Το γαλλικό κράτος απορροφά μεγαλύτερο ποσοστό του ΑΕΠ σε δημόσιες δαπάνες και φορολογία από σχεδόν κάθε άλλη ανεπτυγμένη οικονομία, ξεπερνώντας ακόμη και τις παραδοσιακά υψηλά φορολογούμενες σκανδιναβικές χώρες (Σουηδία, Δανία).
• Συνταξιοδοτικό Βάρος & Δημογραφικό: Η μερίδα τουλέοντος των κοινωνικών δαπανών διοχετεύεται στις συντάξεις γήρατος και την υγεία. Με την επίσημη ηλικία συνταξιοδότησης να βρίσκεται μόλις στα 62 έτη το 2023 (και την πραγματική μέση ηλικία συνταξιοδότησης να είναι η χαμηλότερη στη Δυτική Ευρώπη), η σταδιακή αύξηση στα 64 έτη που προώθησε η κυβέρνηση Μακρόν πάγωσε υπό την πίεση των άκρων, παρά το γεγονός ότι παραμένει εξαιρετικά χαμηλή για τα διεθνή πρότυπα.
• Αγορά Ομολόγων & Κίνδυνος Αθέτησης: Τα μακροπρόθεσμα επιτόκια δανεισμού αυξάνονται ραγδαία, ενώ το κόστος ασφάλισης έναντι αθέτησης πληρωμών (CDS) πραγματοποίησε κατακόρυφη αλματώδη αύξηση. Οι αγορές εκτιμούν ότι η Γαλλία βρίσκεται σε μη βιώσιμη δημοσιονομική τροχιά, καθώς συσσωρεύει τεράστια ελλείμματα χωρίς την παρουσία κάποιας έκτακτης κρίσης (πολέμου, οξείας ύφεσης ή πανδημίας).
• Αποτυχία Φορολόγησης του Πλούτου: Οι πειραματισμοί με τον «φόρο περιουσίας» (wealth tax) και τον «υπερ-φόρο» 75% για εισοδήματα άνω του 1 εκατ. ευρώ (επί Ολάντ) απέδωσαν πενιχρά έσοδα (μόλις 160 εκατ. ευρώ ο υπερ-φόρος το 2014). Αντίθετα, προκάλεσαν μαζική φυγή κεφαλαίων και εύπορων πολιτών (πάνω από 10.000 άτομα μετακινήθηκαν στο Βέλγιο), κοστίζοντας τελικά στο κράτος διπλάσια απολεσθέντα έσοδα από άλλους φόρους.

Το θεμελιώδες αδιέξοδο έγκειται στον λεγόμενο «μηχανισμό καστάνιας» (one-way ratchet) των κοινωνικών παροχών: οι αυξημένες παροχές δημιουργούν προσδοκίες για ακόμη μεγαλύτερες παροχές –βλέπε και σημείωση. Όταν το κράτος επιχειρεί ακόμη και την πιο ήπια προσαρμογή, η κοινωνική αντίδραση μετατρέπεται σε βία. Ταυτόχρονα, αποδεικνύεται η πολιτική αδυναμία εφαρμογής της κεϋνσιανής οικονομικής θεωρίας. Ενώ ο κεϋνσιανισμός επιτάσσει ελλείμματα στις περιόδους ύφεσης και λιτότητα/πλεονάσματα στις περιόδους ανάπτυξης, στην πράξη ουδείς πολιτικός τολμά να αναλάβει το πολιτικό κόστος της λιτότητας κατά τις περιόδους ευημερίας. Όπως είχε προβλέψει ο James Buchanan, οι δημόσιες δαπάνες δεν καθορίζονται από τη σοφή κρίση τεχνοκρατών, αλλά από την πίεση οργισμένων ομάδων στους δρόμους.

Σημείωση: Ο «μηχανισμός καστάνιας» (one-way ratchet effect) στις κοινωνικές παροχές είναι ένας οικονομικός και πολιτικός όρος που περιγράφει την τάση των κοινωνικών δαπανών και επιδομάτων να αυξάνονται εύκολα σε περιόδους κρίσης ή ανάπτυξης, αλλά να είναι εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο να μειωθούν στη συνέχεια.

 
Η βρετανική παθογένεια: Η διαχειριστική διολίσθηση και η απώλεια της αγοράς

Στην άλλη πλευρά της Μάγχης, η Βρετανία αποτυπώνει μια διαφορετική αλλά εξίσου βαθιά πτυχή της κρίσης του φιλελευθερισμού. Η ανάλυση του Lord David Frost, πρώην διαπραγματευτή του Brexit, αποδομεί την ψευδαίσθηση ότι η χώρα βίωνε ένα «νεοφιλελεύθερο πείραμα». Στην πραγματικότητα, συνέβη το ακριβώς αντίθετο: το κράτος διογκώθηκε σιωπηρά και οι αγορές αστόχησαν υπό το βάρος μιας ασφυκτικής γραφειοκρατίας.

• Διόγκωση Κρατικών Δαπανών: Οι δημόσιες δαπάνες στη Βρετανία βρίσκονται 10 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερα ως ποσοστό του ΑΕΠ σε σύγκριση με την πρώιμη περίοδο Blair, αφαίρεση που υπολογίζεται ότι στερεί τουλάχιστον 1% από την ετήσια ανάπτυξη.
• Υπερ-ρύθμιση και Αγκυλώσεις: Όλες οι αγορές έχουν καταστεί δυσκίνητες από ένα πλέγμα ρυθμίσεων και ιδεολογικών αγκυλώσεων (όπως η άκριτη προσκόλληση στο πρόγραμμα Net Zero χωρίς μέριμνα για το ανταγωνιστικό κόστος).
• Θεσμική Αυτονόμηση (The Civil Service Blob): Η δημόσια διοίκηση έχει μετατραπεί σε έναν αυτοαναφορικό μηχανισμό που προτάσσει τη δική του ατζέντα έναντι των εντολών των εκλεγμένων υπουργών, διαβρώνοντας τη δημοκρατική λογοδοσία.
• Διάβρωση Εθνικού Αφηγήματος: Η απώλεια ενός κοινού εθνικού συλλογικού σχεδίου (shared national project) έχει οδηγήσει σε πολιτικό κατακερματισμό.

Η ελληνική πραγματικότητα: Διαχειριστικός Νεοφιλελευθερισμός vs. Κοινωνικός Φιλελευθερισμός του Καραμανλή

Τα ευρήματα από τη Γαλλία και τη Βρετανία προσφέρουν ένα πολύτιμο συγκριτικό πλαίσιο για την κατανόηση της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα. Η σημερινή κυβερνητική πολιτική ακολουθεί ένα μοντέλο διαχειριστικού νεοφιλελευθερισμού, το οποίο εστιάζει στην τεχνοκρατική προσαρμογή, τη δημοσιονομική πειθαρχία, την επιδοματική πολιτική (pass culture, fuel pass, κ.ά.) και τη διατήρηση των ισορροπιών με τις αγορές. Ωστόσο, το μοντέλο αυτό απέχει σαφώς από τις ιδεολογικές καταβολές της κεντροδεξιάς στην Ελλάδα.

Ο ιδρυτής της Νέας Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Καραμανλής, είχε διαμορφώσει το πλαίσιο του Κοινωνικού Φιλελευθερισμού]. Η ειδοποιός διαφορά συμπυκνώνεται στα εξής σημεία:

1. Ο ρόλος του Κράτους: Για τον Καραμανλή, το κράτος δεν ήταν ούτε ένας ουδέτερος τροχονόμος των αγορών ούτε ένας παρεμβατικός γραφειοκρατικός μηχανισμός. Ήταν ο εγγυητής της εθνικής συνοχής, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ανάπτυξης, παρεμβαίνοντας όπου η ελεύθερη αγορά αδυνατούσε να εξασφαλίσει την κοινωνική ισορροπία.
2. Κοινωνική Συσπείρωση vs. Τεχνοκρατική Διαχείριση: Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός έθετε στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τη μεσαία τάξη, βλέποντας την οικονομική ανάπτυξη ως μέσο για την ενίσχυση της δημοκρατίας. Αντίθετα, ο διαχειριστικός νεοφιλελευθερισμός αντιμετωπίζει την κοινωνία ως άθροισμα καταναλωτών και δεικτών, αντικαθιστώντας τη δομική άσκηση κοινωνικής πολιτικής με πρόσκαιρα επιδόματα.
3. Εθνικό Σχέδιο και Θεσμοί: Ο Καραμανλής συνέδεσε τον φιλελευθερισμό με ένα ισχυρό εθνικό όραμα (ένταξη στην ΕΟΚ, θεσμική θωράκιση). Σήμερα, η έλλειψη ενός τέτοιου οράματος καθιστά την πολιτική ευάλωτη στις πιέσεις της συγκυρίας.

Έχουν το ΠΑΣΟΚ και η ΕΛΑΣ τεκμηριωμένη απάντηση;

 Ενώ ο κυβερνητικός διαχειριστικός νεοφιλελευθερισμός επιδεικνύει σοβαρές αδυναμίες, η αντιπολίτευση φαίνεται εξίσου ανήμπορη να προτείνει μια συγκροτημένη, εφαρμόσιμη εναλλακτική λύση:

Το ΠΑΣΟΚ εγκλωβίζεται σε μια παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατική ρητορική που θυμίζει το γαλλικό μοντέλο. Υπόσχεται αύξηση κοινωνικών δαπανών και ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, χωρίς όμως να εξηγεί πώς θα αποφευχθεί η δημοσιονομική παγίδα και ο κίνδυνος των υψηλών επιτοκίων που βιώνει η Γαλλία. Πρόκειται για μια πρόταση που αγνοεί τα δομικά όρια της φορολόγησης και της αναδιανομής σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία.

Η ΕΛΑΣ (Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη)επιχειρεί να αμφισβητήσει τον φιλελευθερισμό μέσα από μια αριστερή/κρατικοκεντρική προσέγγιση. Ωστόσο, η πρότασή της πάσχει από παρόμοιες δομικές αδυναμίες: εστιάζει στην ανακατανομή του πλούτου και την αύξηση των δημόσιων δαπανών, χωρίς να παρουσιάζει ένα βιώσιμο, κοστολογημένο σχέδιο για την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας, τη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και την προσέλκυση επενδύσεων. Παράλληλα, η ρητορική της για τους θεσμούς συχνά παραβλέπει την ανάγκη για βαθιά ριζική μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης και αποκομματικοποίηση του κράτους.

 
Η εκτίμηση της mywaypress.gr

Η κρίση που διέρχεται ο δυτικός φιλελευθερισμός δεν είναι μια συγκυριακή αναταραχή, αλλά το νομοτελειακό αποτέλεσμα της αποσύνδεσης της οικονομικής πολιτικής από την κοινωνική και εθνική πραγματικότητα. Τα δεδομένα από τη Γαλλία και τη Βρετανία αποδεικνύουν ότι ούτε το ανεξέλεγκτο διογκωμένο κράτος πρόνοιας ούτε η τεχνοκρατική διαχειριστική αμηχανία μπορούν να δώσουν βιώσιμες απαντήσεις.

Για την Ελλάδα, το μάθημα είναι σαφές: η χώρα δεν χρειάζεται ούτε την επιδοματική ομηρία του διαχειριστικού νεοφιλελευθερισμού ούτε τις εκτός τόπου και χρόνου υποσχέσεις για ανεξάντλητες δημόσιες δαπάνες. Απαιτείται η επιστροφή σε έναν αυθεντικό Κοινωνικό Φιλελευθερισμό. Έναν φιλελευθερισμό που σέβεται τους νόμους της αγοράς και τη δημοσιονομική ισορροπία, αλλά παράλληλα αναγνωρίζει ότι χωρίς ισχυρή μεσαία τάξη, χωρίς παραγωγικές επενδύσεις και χωρίς θεσμική σοβαρότητα, η δημοκρατία καθίσταται έρμαιο του λαϊκισμού και της κοινωνικής αποσύνθεσης.

 
Η διάσταση που δεν πρέπει να μας διαφύγει

Πέρα από τους αριθμούς, τα ελλείμματα και τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, υπάρχει μια βαθύτερη, υπαρξιακή διάσταση που συχνά διαφεύγει της προσοχής μας. Η μεγαλύτερη απειλή για τις δυτικές δημοκρατίες δεν είναι απλώς η αύξηση των επιτοκίων ή η αδυναμία των προϋπολογισμών. Είναι η σταδιακή κατάρρευση του «κοινωνικού συμβολαίου των γενεών» και η απώλεια του κοινού εθνικού σκοπού.

Όταν μια κοινωνία εθίζεται στην ιδέα ότι τα κεκτημένα δικαιώματα είναι ανεξάρτητα από την παραγωγική της βάση, και όταν η πολιτική ηγεσία αδυνατεί να εμπνεύσει ένα συλλογικό όραμα, τότε το κράτος μετατρέπεται σε ένα πεδίο μάχης για τη διανομή φθινόντων πόρων. Η διάσταση που δεν πρέπει να μας διαφύγει είναι ότι ο φιλελευθερισμός δεν κινδυνεύει από τους εχθρούς του, αλλά από τη δική μας αδυναμία να τον ανανεώσουμε. Αν η Δύση —και η Ελλάδα ειδικότερα— δεν καταφέρει να επανασυνδέσει την ελευθερία της αγοράς με την κοινωνική δικαιοσύνη και την εθνική αυτοσυνειδησία, τότε το αύριο δεν θα ανήκει ούτε στους φιλελεύθερους ούτε στους σοσιαλδημοκράτες, αλλά στο χάος της κοινωνικής απόγνωσης και του αυταρχικού λαϊκισμού.

 
Συντακτική σημείωση & πολιτική AI: Κάθε δημοσιευμένο άρθρο στο  mywaypress.gr αποτελεί προϊόν ουσιαστικού συντακτικού ελέγχου και ανθρώπινης επιμέλειας, η οποία φέρει την αποκλειστική συντακτική ευθύνη του περιεχομένου (EU AI Act, Art. 50.4). Τηρούμε πλήρως τους κανόνες διαφάνειας και τις εκάστοτε οδηγίες των Εθνικών Αρχών Εποπτείας της Αγοράς.

 
Φωτογραφία / Εικονογράφηση: Δημιουργήθηκε με χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Generated Image).

 
Ανάλυση και σύνθεση: mywaypress.gr

 
© 2026 mywaypress.gr — Από το τι συμβαίνει στο τι σημαίνει