Η ενεργειακή κρίση δοκιμάζει τις αντοχές της ευρωπαϊκής οικονομίας
Δύο χρόνια μετά την πανδημική κρίση, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση εδώ και αρκετές δεκαετίες. Οι διαταραχές προσφοράς στην ενέργεια, σε συνέχεια των προβλημάτων στις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες, ωθούν τον πληθωρισμό σε ιστορικά υψηλά επίπεδα που έχουν να καταγραφούν από τη δεκαετία του 1980. Ειδικότερα για την ευρωπαϊκή οικονομία, ο φετινός χειμώνας θα είναι μια σημαντική δοκιμασία για τη μακροοικονομική και πολιτική σταθερότητά της, καθώς πολλές οικονομίες αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον ενεργειακό τους εφοδιασμό, εξαιτίας του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Ο πόλεμος αυτός είναι μια από τις σοβαρότερες γεωπολιτικές διαταραχές των τελευταίων δεκαετιών, με πολλαπλές οικονομικές διαστάσεις και, ως εκ τούτου, είναι πιθανόν να ενισχύσει την τάση της αποπαγκοσμιοποίησης, καθώς οι μεγάλες δυτικές οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης πλέον και της ευρωπαϊκής, επιδιώκουν μεγαλύτερο βαθμό ανεξαρτησίας (decoupling) σε τομείς όπως η ενέργεια, τα τρόφιμα, οι βασικές πρώτες ύλες και η τεχνολογία.
Αν και πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν ανακοινώσει μέτρα δημοσιονομικής στήριξης, τα οποία διαφέρουν σε ένταση ανάλογα με τις δυνατότητές τους, για την προστασία των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων έναντι των πληθωριστικών πιέσεων, ωστόσο, η ενεργειακή κρίση εκτιμάται ότι θα ωθήσει τις περισσότερες οικονομίες σε σημαντική επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας, τους επόμενους μήνες. Παράλληλα, η αυστηροποίηση της νομισματικής πολιτικής θα περιορίσει την ικανότητα ορισμένων κυβερνήσεων να θωρακίσουν το πραγματικό εισόδημα των νοικοκυριών με περαιτέρω δημοσιονομικές ενισχύσεις.
Σύμφωνα με τις πρόσφατες προβλέψεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), η επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης, το 2022, στη Ζώνη του Ευρώ (ΖτΕ), εκτιμάται στο 3,1%, λιγότερο έντονη συγκριτικά με την επιβράδυνση στις ΗΠΑ, ενώ, το 2023, αναμένεται να υποχωρήσει αισθητά στο 0,5%. Η βελτιωμένη αναθεώρηση για το 2022 οφείλεται στις καλύτερες από τις αναμενόμενες επιδόσεις ορισμένων οικονομιών το δεύτερο τρίμηνο του έτους, λόγω ανάκαμψης του τουρισμού, αλλά και σχετικής ανθεκτικότητας της βιομηχανίας. Ωστόσο, η μέση αναπτυξιακή δυναμική στη ΖτΕ αποκρύπτει σημαντική ανομοιογένεια μεταξύ των επιμέρους χωρών-μελών. Για παράδειγμα, στην Ιταλία και την Ισπανία, η ανάκαμψη του τουρισμού και της βιομηχανικής παραγωγής, το πρώτο εξάμηνο του 2022, συνέβαλε στην προβλεπόμενη ανάπτυξη 3,2% και 4,3%, αντίστοιχα, το 2022. Ωστόσο, και στις δύο χώρες, ο ρυθμός μεγέθυνσης αναμένεται να επιβραδυνθεί απότομα, το 2023. Επίσης, το 2022, η ανάπτυξη στη Γαλλία εκτιμάται στο 2,5% και στη Γερμανία στο ισχνό, 1,5%. Η αναιμική ανάπτυξη της ΖτΕ το 2023 αντανακλά δευτερογενείς επιπτώσεις αφενός από τον πόλεμο στην Ουκρανία, με μεγαλύτερες αναθεωρήσεις επί τα χείρω για τις οικονομίες που είναι πιο εκτεθειμένες στις περικοπές του φυσικού αερίου από τη Ρωσία και αφετέρου από την αυστηρότερη νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), η οποία διέκοψε τις καθαρές αγορές περιουσιακών στοιχείων και αύξησε τα βασικά επιτόκια κατά 50 μονάδες βάσης τον περασμένο Ιούλιο και κατά 75 μονάδες βάσης τον Σεπτέμβριο του 2022. Ωστόσο, η αύξηση των επιτοκίων από την ΕΚΤ υπολείπεται, προς το παρόν, έναντι της αντίστοιχης αύξησης από την Ομοσπονδιακή Τράπεζα. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τη στήριξη της οικονομικής δραστηριότητας μέσω του σχεδίου “Next GenerationEU”, εξηγούν τη χαμηλότερη επιβράδυνση της ΖτΕ, το 2022, σε σχέση με τις ΗΠΑ. Όσον αφορά στον πληθωρισμό, η ανοδική αναθεώρηση του πληθωρισμού στη ΖτΕ κατά μία ποσοστιαία μονάδα, διαμορφώνει την πρόβλεψη στο 8,3% το 2022, με υποχώρηση στο 5,7% το 2023 και σημαντική αποκλιμάκωση στο 2,7% το 2024.
Ρωσία σε ύφεση: Μικρότερη του αναμενομένου η επίπτωση των κυρώσεων
Σε αντίθεση με τις αναθεωρημένες προς τα κάτω προβλέψεις του ΔΝΤ για την παγκόσμια οικονομία και ειδικότερα την ευρωπαϊκή, έκπληξη αποτέλεσε η αναθεώρηση του ρυθμού μεγέθυνσης της Ρωσίας για το 2022. Τον Απρίλιο, προέβλεπε ότι το ΑΕΠ της Ρωσίας θα μειωνόταν κατά 8,5%, τον Ιούλιο, κατά 6%, ενώ τώρα αναμένει πτώση κατά 3,4%, γεγονός που σημαίνει ότι η επίπτωση των κυρώσεων δεν θα είναι απότομη και μεγάλη το 2022, αλλά θα κατανεμηθεί πιο ομοιόμορφα το 2022 και το 2023.
Αρχικώς, οι δυτικές κυρώσεις που επιβλήθηκαν στη Ρωσία επιδείνωσαν τις μακροπρόθεσμες προοπτικές της Ρωσίας. Ο αποκλεισμός της ένατης μεγαλύτερης οικονομίας στον κόσμο από την πρόσβαση σε ξένη τεχνολογία έχει μειώσει τη δυναμική της ανάπτυξής της κατά το ήμισυ. Η παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου, η βαριά βιομηχανία της ρωσικής οικονομίας, είναι περίπου 3% χαμηλότερη από ό,τι πριν από την εισβολή και ενδέχεται να μειωθεί περαιτέρω μόλις τεθούν σε ισχύ τα ευρωπαϊκά εμπάργκο στις αρχές του επόμενου έτους (“As Europe falls into recession, Russia climbs out”, Economist, October 2022). Παρά τα προβλήματα αυτά, όμως, φαίνεται ότι η Ρωσία απέφυγε την οικονομική κατάρρευση, στηριζόμενη κυρίως σε εναλλακτικές αγορές για τις εξαγωγές, όπως η Ινδία και η Κίνα. Αν και πολλοί αμφισβητούν τα επίσημα στοιχεία του ΑΕΠ, από ορισμένες αναλύσεις διαφαίνεται ήπια ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητάς της. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον «δείκτη τρέχουσας δραστηριότητας» της εταιρείας Goldman Sachs, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία των οικονομιών σε μηνιαία βάση, η οικονομική δραστηριότητα της Ρωσίας υπερβαίνει -στην τρέχουσα φάση- την αντίστοιχη, άλλων μεγάλων, ευρωπαϊκών χωρών. Επίσης, η τράπεζα Sberbank εκτιμά ότι η παραγωγή της στην αυτοκινητοβιομηχανία, η οποία πριν από λίγους μήνες είχε σχεδόν μηδενιστεί, έχει επίσης ανακάμψει, υποδηλώνοντας ότι οι παραγωγοί εισάγουν προμήθειες, από χώρες εκτός της Δύσης. Σε όρους δολαρίου, οι μηνιαίες εισαγωγές αγαθών της Ρωσίας υπερβαίνουν τον μέσο όρο του περασμένου έτους.
Τέλος, τα στοιχεία δείχνουν ότι η Ρωσία είναι, επίσης, σε θέση να διατηρήσει τις στρατιωτικές της δαπάνες. Τον Σεπτέμβριο, η κυβέρνηση δημοσίευσε ένα προσχέδιο προϋπολογισμού για την περίοδο 2023-2025. Σύμφωνα με την Elina Ribakova του Institute of International Finance (“As Europe falls into recession, Russia climbs out”, Economist, October 2022), το προσχέδιο προβλέπει μεγάλες αυξήσεις στις στρατιωτικές δαπάνες για λόγους εσωτερικής «ασφάλειας».
Πηγή: Εβδομαδιαίο Δελτίο Οικονομικών Εξελίξεων της Διευθύνσεως Οικονομικών Μελετών της Alpha Bank
