Η ιδιαιτερότητα της οικονομικής ύφεσης που προξενεί η πανδημία του Covid-19
Μια πρωτόγνωρη οικονομική δοκιμασία με σημαντικές επιπτώσεις
Η ταχεία επέκταση της πανδημίας του Covid-19 ενδεχομένως να οδηγήσει την παγκόσμια οικονομία στη βαθύτερη κρίση της σύγχρονης ιστορίας της. Οι προοπτικές της οικονομικής μεγέθυνσης είναι αβέβαιες για το 2020, λαμβάνοντας υπόψη ότι 80 κράτη από τα 189 συνολικά μέλη του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου έχουν ήδη ζητήσει οικονομική στήριξη. Στην προσπάθεια ενίσχυσης των αντοχών των εθνικών τους οικονομιών, πολλά κράτη έχουν αναγκαστεί να λάβουν έκτακτα δημοσιονομικά μέτρα, προκειμένου να στηρίξουν τα εθνικά συστήματα υγείας και να διασφαλίσουν την απασχόληση και τη συνέχιση της επιχειρηματικότητας.
Ωστόσο, η οικονομική ύφεση που έχει αρχίσει να εκδηλώνεται αποτελεί μια πρωτόγνωρη κατάσταση, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η εκτίμηση των μελλοντικών επιπτώσεων με βάση την εμπειρία προηγούμενων κρίσεων. Οι υπεύθυνοι χάραξης δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής καλούνται να διαχειριστούν ένα διπλό shock, τόσο από την πλευρά της ζήτησης λόγω της ραγδαίας μείωσης της ιδιωτικής κατανάλωσης, όσο και από την πλευρά της προσφοράς, λόγω της διαταραχής που έχει επέλθει στις αλυσίδες εφοδιασμού. Επιπλέον, είναι η πρώτη φορά που τόσες πολλές και μεγάλες οικονομίες του πλανήτη βρίσκονται σε καθεστώς «νάρκωσης». Ενδεχομένως, μοναδικός πρόδρομος δείκτης για το πως μπορεί να λειτουργήσει η παγκόσμια οικονομία να είναι η Κίνα, καθώς φαίνεται να έχει περιορίσει την εξάπλωση του μολυσματικού ιού.
Αν ανατρέξουμε στις οικονομικές κρίσεις του παρελθόντος, θα διαπιστώσουμε ότι στην πλειονότητά τους συνδέονταν, είτε με ένα οικονομικό γεγονός που είχε προκληθεί από την υιοθέτηση μιας επεκτατικής νομισματικής ή δημοσιονομικής πολιτικής, είτε από μια διαταραχή στην αγορά πετρελαίου. Στην παρούσα συγκυρία, βιώνουμε κάτι τελείως διαφορετικό. Η αιτία της ύφεσης εστιάζεται σε μια εξωγενή διαταραχή που δεν σχετίζεται με την οικονομική και τη χρηματοπιστωτική πραγματικότητα. Πρόκειται για μια διαταραχή η οποία συνδέεται με τη δημόσια υγεία, καθώς ένας μολυσματικός ιός εξαπλώνεται ραγδαία από τις αρχές του 2020, εντός ενός έντονα παγκοσμιοποιημένου οικονομικού περιβάλλοντος.
Η ταχύτητα εξάπλωσης της πανδημίας Covid-19, έχει προκαλέσει ασφυξία σε πολλά εθνικά συστήματα υγειονομικής περίθαλψης ανά τον κόσμο, χωρίς να αποκλείεται η πιθανότητα, αρκετά εξ αυτών, υπό το βάρος των πιέσεων, να καταρρεύσουν στο προσεχές μέλλον.
Στο πλαίσιο περιορισμού της ραγδαίας εξάπλωσης του Covid-19, πολλές εθνικές κυβερνήσεις άρχισαν να λαμβάνουν μέτρα περιορισμού των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και της οικονομικής δραστηριότητας, προκειμένου να αποφευχθεί μια μεγάλη ανθρωπιστική κρίση. Ωστόσο, η ταχύτητα υιοθέτησης των περιοριστικών κανόνων ήταν διαφορετική ανά χώρα, γεγονός που συνέτεινε στη μείωση των χρονικών περιθωρίων που απαιτούνταν για τον έλεγχο της αλυσίδας μετάδοσης του ιού.
Όπως ήταν αναμενόμενο, τα περιοριστικά μέτρα επέφεραν σοβαρό πλήγμα στην οικονομική δραστηριότητα, καθώς σε πολλές οικονομίες σημειώθηκε απότομη υποχώρηση της ζήτησης και κατά συνέπεια και της συνολικής παραγωγής. Η υποχώρηση ήταν περισσότερο εμφανής τον περασμένο μήνα, καθώς ήταν εντονότερη η εξάπλωση της λοίμωξης σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η νομισματική πολιτική αρωγός στην προσπάθεια άμβλυνσης της οικονομικής δυσπραγίας
Έως σήμερα οι ενέργειες των υπεύθυνων χάραξης της εθνικής και της νομισματικής πολιτικής εστιάζουν στον περιορισμό της χρονικής διάρκειας της ύφεσης, καθώς στην αντίθετη περίπτωση θα ήταν μεγάλο το αρνητικό αντίκτυπο στην οικονομική δραστηριότητα και την απασχόληση. Οι κεντρικές τράπεζες συνδράμουν επικουρικά στα μέτρα ενίσχυσης της δημοσιονομικής πολιτικής που υιοθετήθηκαν από πολλές εθνικές κυβερνήσεις, προσφέροντας ρευστότητα μέσω μηδενικών ή αρνητικών επιτοκίων και παράλληλα στηρίζοντας τις χρηματοπιστωτικές αγορές, μέσω της επαναφοράς ή της ενίσχυσης προγραμμάτων αγοράς στοιχείων ενεργητικού. Οι εθνικές κυβερνήσεις επικεντρώθηκαν στην εισοδηματική στήριξη των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων μέσω επιδοτήσεων, ενώ παράλληλα προσπάθησαν με άμεσο τρόπο να τονώσουν τη ρευστότητα τους, παρέχοντας εγγυήσεις μεγάλης κλίμακας για τις δανειακές τους αποπληρωμές και μεταθέτοντας τις φορολογικές τους υποχρεώσεις. Σημειώνεται ότι σε πολλές χώρες, τα προγράμματα ενίσχυσης της δημοσιονομικής πολιτικής υπερβαίνουν σε μέγεθος τα αντίστοιχα που εφαρμόσθηκαν στην οικονομική ύφεση του 2008-2009.
Το βάθος της οικονομικής ύφεσης θα προσδιοριστεί από τη χρονική διάρκεια της πανδημίας
Η απότομη πτώση της οικονομικής δραστηριότητας σε παγκόσμιο επίπεδο είναι αναπόφευκτη, δεδομένης της προσωρινής αναστολής λειτουργίας πολλών επιχειρήσεων και της ισχνής ζήτησης. Η εξάπλωση του Covid-19 στις ΗΠΑ πιθανώς να παρατείνει τον αντίκτυπο της οικονομικής κρίσης μέχρι το καλοκαίρι, ωστόσο οι προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας ενδεχομένως να επιδεινωθούν αν οι επιπτώσεις στις εθνικές οικονομίες διατηρηθούν μέχρι και το τρίτο τρίμηνο του έτους. Το ζητούμενο πέραν της εξάλειψης της πανδημίας, είναι η οικονομική δραστηριότητα να κατορθώσει να καλύψει το έλλειμμα παραγωγής και να εισέλθει το συντομότερο στο δρόμο της ανάκαμψης. Ποιο όμως θα μπορούσε να είναι το σχήμα της οικονομικής διαταραχής που είναι εν εξελίξει αυτή την περίοδο;
Το σχήμα V (ραγδαία ύφεση περιορισμένης διάρκειας, ακολουθούμενη από ταχεία ανάκαμψη)
Το σχήμα U (ύφεση μεγαλύτερης διάρκειας, ακολουθούμενη από σταδιακή ανάκαμψη)
Το σχήμα W (διαδοχικές εναλλαγές μεταξύ συρρίκνωσης και ανάπτυξης)
Το σχήμα L (ύφεση διαρκείας)
Μια διαταραχή τύπου V θα μπορούσε να αποτελέσει το αποτέλεσμα ενός μείγματος αποτελεσματικών παρεμβάσεων σε μακροοικονομικό πεδίο, σε ιατρικό επίπεδο και σε επίπεδο συστημάτων υγείας και δημόσιας διοίκησης.
Μια διαταραχή τύπου U έχει σχετικά μεγάλη πιθανότητα εμφάνισης στην τρέχουσα οικονομική συγκυρία. Σύμφωνα με τη διαταραχή αυτού του τύπου, ο Covid-19 θα περιοριστεί σταδιακά το καλοκαίρι, γεγονός που θα επιτρέψει την άρση των επιβληθέντων περιορισμών (κυκλοφορίας πολιτών, κλείσιμο καταστημάτων, διασυνοριακών μετακινήσεων κ.λπ.), ενώ δεν θα υπάρξει δεύτερο κύμα μετάδοσής του (Γράφημα 10). Η εξέλιξη της εν λόγω διαταραχής είναι πιο πιθανή, σε περίπτωση που οι περιορισμοί στην οικονομική δραστηριότητα αρθούν σταδιακά και σε διαφορετικό χρόνο για επιμέρους τομείς της παραγωγής και της αλυσίδας εφοδιασμού. Η κορύφωση της πανδημίας θα οδηγήσει την οικονομική δραστηριότητα στα χαμηλότερά της επίπεδα για λίγους μήνες, ενώ ο έλεγχος εξάπλωσης του ιού, σε συνδυασμό με τη στήριξη της δημοσιονομικής και της νομισματικής πολιτικής, θα μπορέσει να οδηγήσει στην οικονομική ανάκαμψη.
Μία διαταραχή τύπου W χαρακτηρίζει μια απότομη και βαθιά ύφεση, η οποία προσδιορίζεται από τη μεγάλη υποχώρηση της συνολικής παραγωγής, την οποία ακολουθεί μια εύθραυστη ανάκαμψη. Η τελευταία, στην περίπτωση που υπάρξει και δεύτερο κύμα εξάπλωσης του Covid-19, θα αναγκάσει τις εθνικές κυβερνήσεις να επιβάλουν εκ νέου περιοριστικά μέτρα (lockdown), τα οποία θα οδηγήσουν και πάλι σε μείωση της οικονομικής δραστηριότητας, για να ακολουθήσει σε μεταγενέστερο χρόνο η οικονομική ανάκαμψη (Γράφημα 11). Δεδομένης της ταχείας και μεγάλης στήριξης των εθνικών οικονομιών σε νομισματικό και δημοσιονομικό επίπεδο και ελλείψει σημαντικών μακροοικονομικών ανισορροπιών, η παγκόσμια οικονομία έχει τη δυνατότητα, εφόσον η καταστολή του Covid-19 επιτευχθεί εντός ενός εύλογου χρονικού διαστήματος (6-9 μηνών), να υπερβεί τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στο διάστημα της εξάπλωσής του.
Η διαταραχή τύπου L είναι μία απευκταία διαταραχή και υποδηλώνει μια παρατεταμένη στασιμότητα, η οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να προκύψει εάν τα περιοριστικά μέτρα των εθνικών κυβερνήσεων αποδειχτούν ανεπαρκή και απαιτηθεί η διατήρησή τους για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των τεσσάρων μηνών.
Η μετά Covid-19 εποχή
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να επισημανθεί ότι στις περισσότερες προηγμένες οικονομίες μέχρι και τον Μάρτιο του 2020 δεν υπήρξε σημαντική επιβάρυνση των οικονομικών δεικτών. Η καταναλωτική ζήτηση κινούνταν σε σχετικά μέτρια επίπεδα, οι τιμές των ακινήτων, εκτός ορισμένων εξαιρέσεων, διαμορφώνονταν σε χαμηλότερα επίπεδα ισορροπίας, ενώ και ο πληθωρισμός ήταν σταθεροποιημένος σε σχετικά χαμηλά επίπεδα. Τα παραπάνω οικονομικά δεδομένα υποδηλώνουν, ότι εφόσον απομακρυνθεί η διαταραχή της πανδημίας, οι συνθήκες οικονομικής ανάκαμψης θα είναι ευνοϊκές για την πλειονότητα των προηγμένων οικονομιών, με άμεσο αντίκτυπο στο ρυθμό μεγέθυνσης της παγκόσμιας οικονομίας.
Ωστόσο, η κρίση δεν θα απομακρυνθεί χωρίς να αφήσει το αποτύπωμά της. Οι εθνικές κυβερνήσεις, πιθανώς να θέσουν περιορισμούς στο εμπόριο, στον τουρισμό και στη μετανάστευση, με επιχείρημα την προστασία της δημόσιας υγείας. Φυσικά, είναι απίθανο η τουριστική βιομηχανία να σταματήσει να ενδιαφέρεται για τις διεθνείς αφίξεις, χωρίς να αποκλείεται ορισμένες χώρες να κινηθούν με στόχο την αύξηση της εγχώριας τουριστικής ζήτησης, καλύπτοντας τμήμα του κενού που θα δημιουργήσει ο ενδεχόμενος περιορισμός των ταξιδιών.
Η πανδημία θα επιβαρύνει σημαντικά τις επιχειρήσεις που επωφελήθηκαν από την οικονομική αλληλεξάρτηση και η λειτουργία τους στηρίχθηκε στις διασυνοριακές αλυσίδες εφοδιασμού. Ως αποτέλεσμα της πανδημίας, πολλές διαδικασίες στον τρόπο λειτουργίας των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού θα αλλάξουν, καθώς οι επιχειρήσεις εμφανίστηκαν ευάλωτες τόσο σε θέματα δημόσιας υγείας, όσο και στην πρόσφατη εμπορική διαμάχη ΗΠΑ-Κίνας. Το χρέος του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα θα κινηθεί σημαντικά υψηλότερα από το αντίστοιχο επίπεδο προ της πανδημίας. Σε παρόμοια τροχιά ενδεχομένως να κινηθεί και το χρέος των νοικοκυριών και δεν αποκλείεται ορισμένα εξ αυτών να υποστούν σοβαρό πλήγμα στα εισοδήματά τους.
info
Γράφημα 10-11
Πηγή: Εβδομαδιαίο Δελτίο Οικονομικών Εξελίξεων της Διευθύνσεως Οικονομικών Μελετών της Alpha Bank.
