Το «64%» της απάτης Κεραμέως: τι πράγματι δείχνει η μελέτη για τους Έλληνες του εξωτερικού

7 Ιουλίου, 2026 9:10 πμ

Η νέα έκθεση «Talent Abroad – A Review of Greek Emigrants» καταγράφει μια πραγματική, αλλά μερική και εύθραυστη, ανάκαμψη της επιστροφής. Η κυβερνητική αφήγηση περί «αναστροφής του brain drain κατά 64%» στηρίζεται σε αριθμητική που ο ΟΟΣΑ ούτε διατυπώνει ούτε τεκμηριώνει.

 
Στις αρχές Ιουλίου, ο ΟΟΣΑ και το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ) παρουσίασαν στην Αθήνα, παρουσία της κυβέρνησης, την πρώτη συστηματική «κριτική επισκόπηση» της ελληνικής μετανάστευσης —179 σελίδες δεδομένων από την OECD DIOC, την ελληνική απογραφή, τη χαρτογράφηση της επιστημονικής διασποράς και ποιοτικές έρευνες γνώμης. Το ίδιο απόγευμα, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι η χώρα έχει πετύχει «αναστροφή του brain drain κατά 64%». Τα δύο πράγματα δεν είναι το ίδιο πράγμα.

 
Η εικόνα της διασποράς σε αριθμούς

Η μελέτη «A Review of Greek Emigrants» εντάσσεται στη σειρά «Talent Abroad» του ΟΟΣΑ και συγκεντρώνει, για πρώτη φορά σε ενιαίο πλαίσιο, στοιχεία από τη βάση DIOC (Database on Immigrants in OECD Countries), τις απογραφές πληθυσμού της ΕΛΣΤΑΤ (2011, 2021), τις ετήσιες εκτιμήσεις μεταναστευτικών ροών της ΕΛΣΤΑΤ και έρευνες όπως αυτή της Kapa Research για λογαριασμό του ΕΚΤ. Το μέγεθος της ελληνικής διασποράς παραμένει εντυπωσιακό:

800.000+ Ελληνογεννηθέντες σε χώρες ΟΟΣΑ (2020/21)

~7% Ποσοστό μετανάστευσης — επίπεδο Ελβετίας, πάνω από Γερμανία, Ιταλία, Γαλλία

93% Συγκέντρωση της διασποράς σε μόλις 12 χώρες προορισμού

Πηγή: OECD, «A Review of Greek Emigrants» (2026), Κεφάλαιο 1.

Πρόκειται για μια διασπορά που δεν είναι στατική: η γεωγραφία της μετατοπίζεται σταθερά από τους παραδοσιακούς προορισμούς (Γερμανία, ΗΠΑ, Αυστραλία, Καναδάς) προς τη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη —Κάτω Χώρες, Ελβετία, χώρες της Σκανδιναβίας— στο πλαίσιο της ενδοευρωπαϊκής κινητικότητας. Και είναι μια διασπορά με ισχυρή εκπαιδευτική επιλεκτικότητα: πάνω από τα δύο τρίτα των Ελλήνων μεταναστών στον ΟΟΣΑ έχουν μεσαίο ή υψηλό μορφωτικό επίπεδο, ενώ ο αριθμός των Ελλήνων γιατρών στο εξωτερικό έχει τριπλασιαστεί από το 2000/01.

 
Τι πράγματι άλλαξε: η ανάκαμψη της επιστροφής

Το πιο ουσιαστικό εύρημα της έκθεσης αφορά τη μεταστροφή του ισοζυγίου μεταναστευτικών ροών. Έπειτα από μια δεκαετία (2010-2020) όπου οι αποχωρήσεις υπερέβαιναν σταθερά τις επιστροφές —με αιχμή τις 65.264 αποχωρήσεις το 2012—, το 2023 καταγράφεται, σύμφωνα με εκτιμήσεις της ΕΛΣΤΑΤ, η πρώτη χρονιά από το 2009 με θετικό ισοζύγιο: 46.000 επιστροφές έναντι 37.000 αποχωρήσεων. Το 2024 το χάσμα διευρύνθηκε περαιτέρω, με περίπου 52.000 έναντι 32.000.

2023 Πρώτο έτος θετικού ισοζυγίου μετά το 2009 (46.000 έναντι 37.000)

54% Επιστρέφοντες ηλικίας 20-39 ετών (περίοδος 2016-2021)

3 στους 5 Επιστρέφοντες με πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, έναντι 23% όσων ουδέποτε μετανάστευσαν

Πηγή: OECD (2026), Κεφάλαιο 4· ΕΛΣΤΑΤ, εκτιμήσεις μεταναστευτικών ροών.

Η τάση είναι πραγματική και τεκμηριωμένη. Οι επιστρέφοντες είναι πράγματι νεότεροι και πιο μορφωμένοι από τον μέσο όρο, συγκεντρώνονται σε επαγγέλματα υγείας, επιστήμης-μηχανικής και πληροφορικής (47% εργάζονται ως επαγγελματίες υψηλής εξειδίκευσης, έναντι 18% όσων δεν έχουν μεταναστεύσει ποτέ), και προέρχονται κυρίως από ευρωπαϊκές χώρες (83% από την Ευρώπη, με Γερμανία και Ηνωμένο Βασίλειο να καλύπτουν το 43% του συνόλου). Ωστόσο, η ίδια η έκθεση είναι σαφής ότι τα αθροιστικά μεγέθη της τελευταίας δεκαπενταετίας εξακολουθούν να είναι αρνητικά: οι αποχωρήσεις από το 2010 παραμένουν πολύ περισσότερες από τις επιστροφές, και η πρόσφατη θετική καμπή περιγράφεται στο κείμενο ως «σταδιακή επανεξισορρόπηση» (gradual rebalancing) — όχι ως αναστροφή.

 
Το πρόβλημα με το «64%»

Η κυβερνητική παρουσίαση της μελέτης εστίασε σε έναν αριθμό που δεν εμφανίζεται πουθενά στο κείμενο του ΟΟΣΑ. Παρουσιάζοντας το ισοζύγιο της τελευταίας δεκαπενταετίας, η υπουργός Εργασίας ανέφερε ότι 734.000 πολίτες έφυγαν από τη χώρα ενώ 473.000 έχουν ήδη επιστρέψει, χαρακτηρίζοντας τον λόγο των δύο μεγεθών (473.000/734.000 ≈ 64%) ως «αναστροφή της τάξης του 64%» του brain drain. Ο υπουργός Επικρατείας μίλησε αντίστοιχα για μετάβαση «από το brain drain σε brain gain».

Το πρόβλημα δεν είναι αριθμητικό αλλά εννοιολογικό, και έχει τρεις διαστάσεις:

• Η μελέτη μετρά τη συνολική μετανάστευση Ελλήνων πολιτών —όλων των ηλικιών, όλων των μορφωτικών επιπέδων, όλων των λόγων μετακίνησης (εργασία, σπουδές, οικογενειακή επανένωση, παλιννόστηση)— και όχι ειδικά το brain drain, δηλαδή την εκροή υψηλού μορφωτικού και επιστημονικού δυναμικού.
• Ο δείκτης «64%» είναι μια απλή αναλογία αποθεμάτων (stock ratio) επιστροφών προς αναχωρήσεις σε μια δεκαπενταετία, όχι δείκτης «αναστροφής» μιας τάσης. Ακόμη και ο ίδιος ο υπουργός Επικρατείας διευκρίνισε ότι πρόκειται για ισοζύγιο των τελευταίων δύο ετών περίπου 20.000 ατόμων —πολύ μικρότερο μέγεθος από αυτό που υπονοεί ένα ποσοστό 64%.
• Στο σημείο όπου η έκθεση εξετάζει ρητά το brain drain —την εκπαιδευτική σύνθεση της διασποράς ανά διάρκεια παραμονής στο εξωτερικό— κάνει λόγο για «συνεχιζόμενες ενδείξεις brain drain» (ongoing signs of brain drain) από τα πρώτα χρόνια της κρίσης, όχι για αναστροφή του.

 
«The educational profile of Greek-born migrants in OECD countries varies markedly by time of arrival, reflecting cohort differences and pointing to ongoing signs of brain drain since the early economic crisis-driven emigration waves.» — OECD, A Review of Greek Emigrants (2026), Κεφάλαιο 3, σ. 63

 
Στο επίπεδο όπου το επιχείρημα της κυβέρνησης θα έπρεπε να στηρίζεται περισσότερο —την επιστημονική διασπορά—, η εικόνα είναι η πιο ασύμμετρη απ’ όλες. Από τους περίπου 64.000 Έλληνες επιστήμονες που έχουν χαρτογραφηθεί παγκοσμίως, το 44% εργάζεται εκτός Ελλάδας· ανάμεσα στους πιο αναγνωρισμένους ερευνητές, το ποσοστό αυτό εκτινάσσεται στο 80% για το παγκόσμιο κορυφαίο 1% και στο 86% για το κορυφαίο 0,1%. Πάνω από 17.000 Έλληνες κάτοχοι διδακτορικού ζουν στο εξωτερικό, με τη συντριπτική πλειονότητα να βρίσκεται σε ΗΠΑ, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ελβετία και Γαλλία — και η επιστροφή να είναι συγκριτικά περιορισμένη ακριβώς από τις ΗΠΑ, παρότι αποτελούν τον κορυφαίο προορισμό διδακτόρων.

 
Η αγορά εργασίας δεν επιβεβαιώνει τον πανηγυρισμό

Η έκθεση δείχνει ότι η επανένταξη των επιστρεφόντων είναι σταδιακή, όχι άμεση, και εξαρτάται καθοριστικά από τον χρόνο παραμονής στη χώρα. Στην απογραφή του 2021, το ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό ανερχόταν σε 70% για όσους είχαν επιστρέψει το 2016, αλλά υποχωρούσε σταδιακά σε 64% για τους επιστρέψαντες το 2019, 61% για το 2020 και μόλις 54% για το 2021 — μια πτωτική κλίμακα που αντανακλά τον χρόνο διοικητικής και επαγγελματικής προσαρμογής, όχι επιδείνωση της τάσης επιστροφής.

Έτος επιστροφής	Ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό
2016	70%
2019	64%
2020	61%
2021	54%

Πηγή: OECD (2026), βάσει απογραφής ΕΛΣΤΑΤ 2021, Κεφάλαιο 4.

Είναι ενδεικτικό ότι το «64%» που εμφανίζεται στο ίδιο κεφάλαιο της έκθεσης —και που θα μπορούσε εύκολα να συγχυστεί με το κυβερνητικό «64%»— αναφέρεται ακριβώς σε αυτό: στο ποσοστό συμμετοχής στην αγορά εργασίας των επιστρεφόντων του 2019, όχι σε κάποιον δείκτη αναστροφής του brain drain. Η ανεργία παραμένει χαμηλή για τους κατόχους διδακτορικού (12%) και μεταπτυχιακού (15%) ανάμεσα στους επιστρέφοντες, γεγονός που επιβεβαιώνει το προφανές: η μόρφωση προστατεύει, αλλά δεν αναιρεί τον χρόνο προσαρμογής.

Στο ευρύτερο σύστημα εκπαίδευσης, η έκθεση καταγράφει ένα δομικό παράδοξο που η κυβερνητική αφήγηση παρακάμπτει σχεδόν εξ ολοκλήρου: η Ελλάδα συνδυάζει από τα υψηλότερα ποσοστά τριτοβάθμιας εγγραφής στον ΟΟΣΑ με τη χειρότερη απορρόφηση πτυχιούχων. Η ανεργία των νέων με τριτοβάθμια εκπαίδευση παραμένει η υψηλότερη στον ΟΟΣΑ (13% έναντι μέσου όρου 5%), ενώ το 37% των μορφωμένων νέων εργάζεται σε θέσεις χαμηλότερες των προσόντων του — υπερδιπλάσιο ποσοστό από τον μέσο όρο της ΕΕ-27 (22%). Όσο αυτό το χάσμα παραμένει, η δομική πίεση προς εκροή δεν έχει εξαλειφθεί, ό,τι κι αν δείχνουν οι βραχυπρόθεσμες ροές επιστροφής.

 
Τι λέει —πραγματικά— ο ΟΟΣΑ για το brain gain

Ο ΟΟΣΑ δεν αγνοεί το ζήτημα του brain gain· απλώς το διατυπώνει με πολύ μεγαλύτερη επιφύλαξη από την κυβέρνηση. Αξιοποιώντας έρευνα των Labrianidis και Sykas (2024) σε δεδομένα απογραφής για κατόχους διδακτορικού, η έκθεση σημειώνει ότι η επιστροφή υψηλού δυναμικού έχει «περιορισμένη αλλά στατιστικά σημαντική θετική επίδραση» στις ευρεσιτεχνίες και τις επιστημονικές αναφορές στην Ελλάδα.

«Highly skilled return migrants have a limited but statistically significant positive effect on patenting activity and scientific citations in Greece, indicating a limited but tangible brain-gain effect.»

— OECD, A Review of Greek Emigrants (2026), Κεφάλαιο 4, σ. 116-117

 
Στο συμπερασματικό κεφάλαιο της έκθεσης, ο χαρακτηρισμός που επιλέγουν οι συντάκτες δεν είναι «brain gain» αλλά «brain circulation» — κυκλοφορία, όχι αντιστροφή, μυαλών: η Ελλάδα, σημειώνεται, αναπτύσσει «έναν αυξανόμενο ρόλο σε συστήματα κυκλοφορίας δυναμικού, και όχι μονόδρομη απώλεια ταλέντου». Πρόκειται για μια σαφώς πιο συγκρατημένη διατύπωση από ένα «64%» που ακούγεται σαν τελική βαθμολογία.

 
#LensMyWayPress

Ποιοι ακριβώς επιστρέφουν — και ποιοι όχι

Η μελέτη περιέχει ένα εύρημα που περνά σχεδόν απαρατήρητο, αλλά αντιστρέφει τη λογική της κυβερνητικής αφήγησης: η επιστροφή διδακτόρων συνδέεται στενά με ευρωπαϊκά συστήματα έρευνας που στηρίζουν την κυκλική κινητικότητα, ενώ οι Έλληνες διδάκτορες που βρίσκονται στις ΗΠΑ —τη χώρα με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση Ελλήνων κατόχων διδακτορικού παγκοσμίως— επιστρέφουν αναλογικά λιγότερο.

Με άλλα λόγια: το κομμάτι της διασποράς που η κυβερνητική επικοινωνία επικαλείται συμβολικά —η ελίτ των κορυφαίων ερευνητών σε αμερικανικά πανεπιστήμια και εργαστήρια, ακριβώς οι άνθρωποι που θα στελέχωναν ένα «AI Factory» ή έναν υπερυπολογιστή— είναι στατιστικά το τμήμα με τη μικρότερη πιθανότητα επιστροφής. Οι επιστροφές που πράγματι αυξάνονται προέρχονται κυρίως από την ευρωπαϊκή, όχι την υπερατλαντική, διασπορά.

Η μελέτη του ΟΟΣΑ τεκμηριώνει μια πραγματική και σημαντική εξέλιξη: για πρώτη φορά μετά την κρίση του 2009, οι επιστροφές Ελλήνων πολιτών ξεπερνούν τις αναχωρήσεις, και οι επιστρέφοντες είναι πράγματι νεότεροι και πιο μορφωμένοι από τον γενικό πληθυσμό. Αυτό είναι ένα γεγονός που αξίζει να καταγραφεί χωρίς κυνισμό. Δεν τεκμηριώνει όμως —ούτε καν πλησιάζει να τεκμηριώσει— μια «αναστροφή του brain drain κατά 64%». Το ποσοστό αυτό είναι μια κυβερνητική αναλογία αθροιστικών μεγεθών δεκαπέντε ετών για το σύνολο της μετανάστευσης, όχι δείκτης ο οποίος προκύπτει από, ή εμφανίζεται στην, ίδια την έκθεση. Εκεί όπου η μελέτη μιλά ειδικά για μορφωτικό και επιστημονικό δυναμικό, χρησιμοποιεί όρους όπως «συνεχιζόμενες ενδείξεις brain drain», «περιορισμένη αλλά τεκμηριωμένη επίδραση» και «κυκλοφορία, όχι μονόδρομη απώλεια». Ανάμεσα σε αυτή τη γλώσσα και σε έναν πανηγυρικό αριθμό μεσολαβεί μεγάλη απόσταση — και η δημοσιογραφική ακρίβεια οφείλει να τη διατηρήσει.

 
Τεκμηρίωση

Η  δήλωση (capital.gr, 03/07): το «64%» προέρχεται από τη Νίκη Κεραμέως, ως αναλογία 473.000 επιστροφών προς 734.000 αναχωρήσεις των τελευταίων 15 ετών — δηλαδή συνολικός μεταναστευτικός ισολογισμός πολιτών, όχι δείκτης brain drain. Ο ΟΟΣΑ, εκεί όπου εξετάζει ρητά το εκπαιδευτικό/επιστημονικό δυναμικό, μιλά για «συνεχιζόμενες ενδείξεις brain drain» και «περιορισμένο αλλά απτό brain gain effect» — γλώσσα πολύ πιο συγκρατημένη από το κυβερνητικό «64%».

 
Η μεγάλη εικόνα

Η μελέτη δείχνει ότι η επιστροφή διδακτόρων συνδέεται κυρίως με ευρωπαϊκά συστήματα έρευνας, ενώ οι Έλληνες διδάκτορες στις ΗΠΑ —η μεγαλύτερη συγκέντρωση παγκοσμίως, και ακριβώς το κομμάτι δυναμικού που η κυβέρνηση επικαλείται συμβολικά με έργα όπως το AI Factory ή τον «Δαίδαλο»— είναι στατιστικά το τμήμα με τη μικρότερη πιθανότητα επιστροφής. Η πραγματική αύξηση επιστροφών προέρχεται κυρίως από την ευρωπαϊκή, όχι την υπερατλαντική, διασπορά· δηλαδή η «ελίτ» που πουλάει η αφήγηση δεν είναι αυτή που πράγματι επιστρέφει. Αυτό είναι ίσως το πιο αντιφατικό εύρημα της έκθεσης,

 
Πηγές

OECD (2026), A Review of Greek Emigrants, Talent Abroad, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/729f06a5-en.

Kapa Research/ΕΚΤ (2024), Mapping the return of highly skilled Greeks: A study of the brain gain phenomenon.

Labrianidis, L. and N. Sykas (2024), έρευνα σε δεδομένα απογραφής για την επίδραση της επιστροφής διδακτόρων στην καινοτομία (όπως αναφέρεται στην έκθεση ΟΟΣΑ, Κεφάλαιο 4).

Δηλώσεις Α. Σκέρτσου και Ν. Κεραμέως στην εκδήλωση παρουσίασης της μελέτης, Ιούλιος 2026 (Capital.gr, CNN.gr, Newsbeast, Sofokleousin.gr).

 
© 2026 mywaypress.gr — Από το τι συμβαίνει στο τι σημαίνει