Βασίλης Μανικάκης. Ο φωτογράφος του Άη – Στράτη
«Όταν αγαπάς κάτι, πάντα τα καταφέρνεις»
• Ο Μανικάκης είναι ένα ξεχωριστό παράδειγμα αυτοδίδακτου τοπικού φωτογράφου, που άφησε ένα έργο που αναφέρεται αποκλειστικά στο νησί και τους ανθρώπους που έζησαν εκεί. Τους αποτύπωνε συστηματικά για μια περίοδο σχεδόν τριάντα χρόνων, παράγοντας μια ολοκληρωμένη μονογραφία, όπως μπορούν να μας την αφηγηθούν οι φωτογραφίες του. Οι ίδιες γωνίες λήψης, τα ίδια τοπία, οι ίδιοι άνθρωποι στο πέρασμα του χρόνου, εγγράφουν πάνω τους τις διαδοχικές αλλαγές
Εγκαινιάζεται στις 16 Νοεμβρίου 2013 στη Δημοτική Καπναποθήκη η ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έκθεση «Αη – Στράτης. Φωτογραφικά ίχνη (1940-1970). Αρχείο Βασίλη Μανικάκη». Στα εγκαίνια θα μιλήσουν:
1. Ο γιος του αείμνηστου φωτογράφου, Βύρωνας Μανικάκης.
2. Ο περιφερειακός σύμβουλος και π. θεματικός αντιπεριφερειάρχης Κώστας Παπακοσμάς με θέμα: «Το ανθρωπιστικό ζήτημα της επανόδου των εξόριστων μέσω ψηφισμάτων του Δημοτικού Συμβουλίου Καβάλας της δεκαετίας του 1950. Παρουσίαση τεκμηρίων».
3. Ο οικονομολόγος, ιστορικός ερευνητής υπάλληλος της ΠΕΔ ΑΜΘ Χρήστος Καλιτζόγλου με θέμα: «Αη Στράτης – Καβάλα. Σημαντικές στιγμές της αριστεράς 1930 – 1970».
Την περίοδο 1929-1943, το μικρό νησάκι του Αη – Στράτη στο Βόρειο Αιγαίο αποτέλεσε τόπο εξορίας. Σε δύο κοιλάδες πάνω από τον οικισμό βρισκόταν μεταπολεμικά το στρατόπεδο, με φυλάκια ολόγυρα και σκοπιές της χωροφυλακής να το επιτηρούν νυχθημερόν. Σ’ εκείνο το στρατόπεδο «τρύπωνε» με κίνδυνο της ζωής του ο αυτοδίδακτος φωτογράφος Βασίλης Μανικάκης και απαθανάτιζε στιγμές της καθημερινότητας των εξορίστων.
Πρόκειται για συγκλονιστικές φωτογραφίες – ντοκουμέντα, τις οποίες παρουσιάζει ο Δήμος Καβάλας και η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής ως μια ένδειξη τιμής και μνήμης στους δεκάδες εκατοντάδες Καβαλιώτες που στάλθηκαν εξόριστοι στο άγονο νησί του βορειοανατολικού Αιγαίου αλλά και τους ιδιαίτερα στενούς δεσμούς που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στην Καβάλα και τον Αη Στράτη, όταν οι κάτοικοι του νησιού αποβιβάζονταν στο λιμάνι της Καβάλας προς αναζήτηση μιας νέα ζωής είτε παίρνοντας το δρόμος της μετανάστευσης για το εξωτερικό είτε εργαζόμενοι στις καπνεμπορικές επιχειρήσεις της πόλης.
«Όταν αγαπάς κάτι, πάντα τα καταφέρνεις»
Επί 40 και πλέον χρόνια ο Βασίλης Μανικάκης αποτύπωνε με τον φακό του τη ζωή και την εξέλιξη ενός τόπου και των ανθρώπων του.
Από το 1935 περίπου, που ένας συγχωριανός του έφερε μια μηχανή, την έκανε κομμάτι της ζωής του.
Και όταν ήρθαν οι εξόριστοι, δεν σταμάτησε να απαθανατίζει την καθημερινότητά τους στις σκηνές από καραβόπανο και στα αυτοσχέδια πλινθόκτιστα καλύβια όπου έμεναν, την κακουχία τους από την πείνα και τις αρρώστιες.
Δεν ήξερε ότι με όλα αυτά τα «κλικ» δημιουργούσε ένα μοναδικό αρχείο-ντοκουμέντο.
Αυτός απλά αγαπούσε πάρα πολύ τη φωτογραφία.
Ακόμη και όταν πήγε να υπηρετήσει στο Αλβανικό μέτωπο, δεν τον πείραξαν τόσο οι κακουχίες του πολέμου όσο το ότι δεν τον άφησαν να πάρει μαζί του τη μηχανή. «Ας μου δίνανε τη μηχανή μου! Πόσες εικόνες πήγαν χαμένες και εγώ προσπαθώ ώρες να σου τις μεταφέρω με λόγια, αλλά πώς να τις πω;» έλεγε πάντα με καημό στον γιο του Βύρωνα, ο οποίος μοιράστηκε μαζί μας πολύ ιδιαίτερες μνήμες.
Σήμερα, έχει κληρονομιά από τον πατέρα του γύρω στα 10.000 αρνητικά και τα φροντίζει όσο καλύτερα μπορεί.
Χάρη στη διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής του υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας, φέρνει ένα μέρος απ’ αυτό το υλικό και στην Καβάλα σε μια έκθεση με τίτλο «Αη Στράτης. Φωτογραφικά ίχνη (1940-1970)».
Αυτές οι εικόνες έχουν ταξιδέψει εντός και εκτός Ελλάδας.
Η αρχή έγινε το 1995, όταν επισκέφθηκε τον Άη Στράτη ο τότε πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος.
«Σκεφτόμασταν τι να του δείξουμε για να γνωρίσει την ιστορία του νησιού, γιατί ο σεισμός του ’68 κατέστρεψε τα πάντα» θυμάται ο Βύρωνας Μανικάκης.
«Έτσι, άρχισα να τυπώνω φωτογραφίες του πατέρα μου και βάλαμε δύο σταντ με εικόνες για να καταλάβει την ιστορία του νησιού. Ο πρόεδρος ενθουσιάστηκε και ζήτησε να δει τον φωτογράφο. Τον φωνάξαμε, ήταν γέρος πια, και ο πρόεδρος κάθισε δίπλα του και τον ρωτούσε: «Άνθρωπέ μου, εσύ πώς τα κατάφερες εδώ; Πού έμαθες;». «Πουθενά, μόνος μου», του λέει. «Τα υλικά που τα έβρισκες;». «Ε, από Αθήνα, Θεσσαλονίκη, παράγγελνα με όσα λεφτά είχα και μου τα φέρνανε». «Και πώς τα κατάφερες όλα αυτά;». «Όταν αγαπάς κάτι, πάντα τα καταφέρνεις» του απάντησε.
Μολονότι το 1997 ο κ. Στεφανόπουλος και η τότε υπουργός Αιγαίου Ελισάβετ Παπαζώη διοργάνωσαν μια έκθεση με μερικές από τις φωτογραφίες, ο Βασίλης Μανικάκης ήταν ήδη καταβεβλημένος για να τις δει να εκτίθενται δημόσια.
Σε προχωρημένη ηλικία -91 ετών- έφυγε από τη ζωή το 1998.
Μία χρονιά αργότερα, το 1999, εκδόθηκε το λεύκωμα «Αη – Στράτης – Φωτογραφικά ίχνη», στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Αιγαίου με υπεύθυνο τον καθηγητή Γιώργο Νικολακάκη, και το 2000 διοργανώθηκε για πρώτη φορά έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη.
Στη συνέχεια η έκθεση ταξίδεψε στη Λήμνο, το Ηράκλειο, τη Μυτιλήνη και το Σίδνεϊ της Αυστραλίας.
Αη Στράτης – Φωτογραφικά Ίχνη (1940 -1970) – Αρχείο Βασίλη Μανικάκη
Τα Φωτογραφικά Ίχνη (1940-1970), αρχείο Βασίλη Μανικάκη, αποτελούν μια επιλογή φωτογραφιών, που διασώθηκαν από τη φθορά του χρόνου και μας δίνουν αποσπασματικά και φευγαλέα την αίσθηση των στιγμών του παρελθόντος χρόνου, σ’ ένα νησιωτικό και απομακρυσμένο τοπίο, αφήνοντάς μας να δούμε όψεις μιας ζωής που άλλαξε κι έφυγε χωρίς επιστροφή.
Ο Βασίλης Μανικάκης (1907-1998) έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στον Άη Στράτη. Αγρότης και φούρναρης στο επάγγελμα, με στοιχειώδη σχολική εκπαίδευση, άρχισε να ασχολείται ερασιτεχνικά με τη φωτογραφία από τις αρχές της δεκαετίας του 1930. Πήρε άδεια ασκήσεως επιτηδεύματος πλανόδιου φωτογράφου το 1940, χωρίς όμως να χρειαστεί να εγκαταλείψει τις άλλες βιοποριστικές του ασχολίες.
Η λειτουργία του στρατοπέδου των εξορίστων στον Άη Στράτη (1948-1963) του επέτρεψε να επιδοθεί συστηματικά στη φωτογραφία. Για τις ανάγκες των εξορίστων έβγαζε φωτογραφίες για ταυτότητες, αναμνηστικά στιγμιότυπα, cartes-postales και σκηνές από την καθημερινή τους ζωή στο στρατόπεδο.
Με τη βοήθεια του εκτοπισμένου φωτογράφου Χατζέλλη, συστηματοποίησε τις γνώσεις του, βελτίωσε την τεχνική του και οργάνωσε το θάλαμο εμφάνισης και εκτύπωσης των φωτογραφιών του.
Τράβηξε και τύπωσε χιλιάδες φωτογραφίες την περίοδο της εξορίας. Όμως, το σημαντικότερο μέρος της δουλειάς του είναι ο ίδιος ο Άη Στράτης και οι κάτοικοί του στον καθημερινό τους αγώνα με τη θάλασσα, τη ζωή στα χωράφια και τις συνθήκες απομόνωσης στο μικρό νησί.
Από τις φωτογραφίες του περνούν τα πρόσωπα των συντοπιτών του στην επαγγελματική τους ενασχόληση, σε στιγμές διασκέδασης και χαράς, λύπης και πόνου, παρέας και μοναξιάς.
Φωτογράφισε τα τοπία της εξοχής, το λιμάνι, τη χώρα, τις μεγάλες θρησκευτικές και εθνικές εορτές, τις σχολικές εκδηλώσεις, τα παιδικά παιχνίδια, τους γάμους και τα πανηγύρια.
Κατέγραψε στιγμές θλίψης και κατήφειας μέσα από τις κηδείες και τα τελετουργικά του θανάτου Τέλος, αποτύπωσε μεγάλα γεγονότα που άλλαξαν την όψη του τόπου, όπως ο φονικός και καταστρεπτικός σεισμός του 1968 που ισοπέδωσε τον παλιό Άη Στράτη.
Ο Μανικάκης είναι ένα ξεχωριστό παράδειγμα αυτοδίδακτου τοπικού φωτογράφου, που άφησε ένα έργο που αναφέρεται αποκλειστικά στο νησί και τους ανθρώπους που έζησαν εκεί. Τους αποτύπωνε συστηματικά για μια περίοδο σχεδόν τριάντα χρόνων, παράγοντας μια ολοκληρωμένη μονογραφία, όπως μπορούν να μας την αφηγηθούν οι φωτογραφίες του. Οι ίδιες γωνίες λήψης, τα ίδια τοπία, οι ίδιοι άνθρωποι στο πέρασμα του χρόνου, εγγράφουν πάνω τους τις διαδοχικές αλλαγές.
Οι εικόνες του περικλείουν έναν κύκλο ζωής και μέσα από τη φωτογραφική του μηχανή τα παιδιά μεγαλώνουν και γίνονται έφηβοι, τα νεαρά κορίτσια γίνονται μητέρες, οι ενήλικοι γερνούν κι ο φακός του, συχνά, τους συνοδεύει ως το θάνατο.
Μεγάλο μέρος του φωτογραφικού αρχείου του Μανικάκη καταστράφηκε ή χάθηκε κάτω από τις αντίξοες συνθήκες, τις δυσκολίες και το φόβο, που δημιούργησε η μετεμφυλιοπολεμική εποχή.
Οι φωτογραφίες του αναδεικνύουν έναν Άη Στράτη που δεν είναι μόνο το ξεχωριστό σύμβολο μιας ταραγμένης περιόδου της νεότερης πολιτικής μας ιστορίας, αλλά είναι παράλληλα ένας τόπος καθημερνός, οικείος και αναπόσπαστο κομμάτι της μεταπολεμικής ελληνικής επαρχίας.
Η έκθεση που διοργανώνει και παρουσιάζει το Υπουργείο Αιγαίου χωρίζεται στις παρακάτω θεματικές ενότητες:
• O τόπος, το λιμάνι και η χώρα
• H καθημερνή ζωή
• Εορτές και τελετές
• H εξορία
• O σεισμός
INFO
Η έκθεση θα εγκαινιαστεί το Σάββατο 16 Νοεμβρίου 2013 και ώρα 20:00 στη Δημοτική Καπναποθήκη (πλατεία Καπνεργάτη).
Διάρκεια Έκθεσης: 16 Νοεμβρίου – 30 Νοεμβρίου 2013
Ώρες Λειτουργίας: Δευτέρα – Τρίτη – Τετάρτη – Πέμπτη – Παρασκευή:
10:00 – 13:00 & 19.00 – 22.00
Σάββατο – Κυριακή: 10:00 – 18:00
