Η Ελλάδα κατέχει εν αγνοία της ένα σπάνιο φαρμακευτικό κεφάλαιο
Το δέντρο που σώζει ζωές —και κινδυνεύει να εξαφανιστεί
Ο ευρωπαϊκός ίταμος κρύβει στις βελόνες του τη χημεία του παclitaxel, ενός από τα πιο ισχυρά αντικαρκινικά φάρμακα στον κόσμο. Νέα έρευνα του ΑΠΘ αποκαλύπτει για πρώτη φορά την πλήρη εικόνα των ελληνικών πληθυσμών του — και η εικόνα είναι αμφιλεγόμενη.
3 πληθυσμοί υπό μελέτη στη Β. Ελλάδα
<50 άτομα σε πολλούς πληθυσμούς — κάτω από κρίσιμο κατώφλι
1η φορά ολοκληρωμένη αξιολόγηση ελληνικών πληθυσμών
10-DAB το πιο άφθονο taxane, με αιχμή στον Όλυμπο
Το παράδοξο
Υπάρχει ένα οξύ παράδοξο στο κέντρο αυτής της έρευνας: ο Taxus baccata, ο ευρωπαϊκός ίταμος, είναι ένα από τα πιο φαρμακευτικά πολύτιμα δέντρα του πλανήτη — και ταυτόχρονα ένα από τα πιο ευάλωτα. Στην Ελλάδα, οι πληθυσμοί του είναι τόσο σπάνιοι και κατακερματισμένοι που πολλοί δεν ξεπερνούν τα 50 άτομα. Αυτό ακριβώς το όριο αποτελεί ορόσημο στη βιολογία της διατήρησης: κάτω από αυτό, ένας πληθυσμός γίνεται επικίνδυνα ευάλωτος σε γενετικό εκφυλισμό.
Η ομάδα του Καθηγητή Φίλιππου Αρβανόπουλου από το Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του ΑΠΘ αντιμετώπισε αυτό το παράδοξο με έναν τριπλά ολοκληρωμένο τρόπο: μελέτησε συγχρόνως τη γενετική ποικιλότητα, τη χημειοτυπική παραλλακτικότητα — δηλαδή πόσα αντικαρκινικά taxanes παράγει κάθε δέντρο — και τα επιγενετικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την προσαρμογή στο κλίμα.
«Η πρώτη φορά που οι ελληνικοί πληθυσμοί ίταμου αξιολογήθηκαν με τόσο ολοκληρωμένη προσέγγιση.»
Οι τρεις πληθυσμοί
Χολομώντας
Κεντρική Μακεδονία · Νομός Χαλκιδικής
Περιφερειακός
Όλυμπος
Υψηλότερη συγκέντρωση 10-DAB III · Κορυφαίος πληθυσμός
Αριστερό αστέρι παραγωγής
Βούρινος
Δυτική Μακεδονία · Κοζάνη
Περιφερειακός
Οι τρεις τοποθεσίες δεν επιλέχθηκαν τυχαία: βρίσκονται στην περιφέρεια της ευρωπαϊκής κατανομής του είδους, κάτι που καθιστά τα ευρήματα ακόμα πιο σημαντικά. Περιφερειακοί πληθυσμοί συχνά φέρουν μοναδικά γενετικά χαρακτηριστικά που λείπουν από τους κεντρικούς — είναι, κατά κάποιον τρόπο, τα «άκρα» της εξελικτικής ιστορίας του είδους.
Η χημεία της θεραπείας — δεδομένα taxanes
Το φάρμακο paclitaxel (Taxol) είναι ένα από τα πιο ευρέως χρησιμοποιούμενα αντικαρκινικά φάρμακα παγκοσμίως. Η σύνθεσή του βασίζεται σε φυσικές χημικές ενώσεις — τα taxanes — που παράγονται από τον ίταμο. Η ημισυνθετική οδός παραγωγής ξεκινά από μία συγκεκριμένη ουσία: το 10-deacetylbaccatin III (10-DAB III).
Σχετική αφθονία taxane ανά πληθυσμό (ενδεικτικά, με βάση τα κείμενα ευρημάτων)
Όλυμπος · 10-DAB Υψηλή
Χολομώντας · 10-DAB Μέτρια
Βούρινος · 10-DAB Χαμηλή
* Ποιοτική απεικόνιση βάσει πρωτογενών ευρημάτων· δεν αντικαθιστά τους αριθμητικούς πίνακες της δημοσίευσης
Η έρευνα τεκμηρίωσε σημαντικές διαφορές μεταξύ των τριών πληθυσμών στις ποσότητες των taxanes που παράγουν — αλλά και εποχικές διακυμάνσεις στις συγκεντρώσεις τους. Αυτή η μεταβλητότητα, αν και φαινομενικά αρνητική, ανοίγει ένα κρίσιμο παράθυρο: σημαίνει ότι μπορεί να υπάρξει στρατηγική συλλογής βελόνων στις κατάλληλες εποχές, μεγιστοποιώντας την απόδοση σε φαρμακευτικές πρώτες ύλες χωρίς να θυσιαστεί το δέντρο.
Γενετική ποικιλότητα — ένα κρυφό κεφάλαιο
Πέρα από τη χημεία, η έρευνα αποκάλυψε σημαντική γενετική ποικιλότητα και σαφή γενετική διαφοροποίηση μεταξύ των τριών πληθυσμών. Αυτό είναι κρίσιμο: σημαίνει πως δεν πρόκειται για αδύναμες, απομονωμένες ομάδες που έχουν χάσει τη βιολογική τους ευελιξία, αλλά για αποθέματα μοναδικού γενετικού υλικού — κεφάλαιο που χτίστηκε μέσα σε αιώνες εξελικτικής προσαρμογής στις ιδιαίτερες συνθήκες του ελληνικού ορεινού εδάφους.
Παράλληλα, ανιχνεύτηκαν σημαντικά επίπεδα μεθυλίωσης DNA, ένας επιγενετικός μηχανισμός που συνδέεται με την περιβαλλοντική προσαρμογή. Σε γλώσσα που έχει πρακτικό βάρος για την εποχή της κλιματικής αλλαγής, αυτό σημαίνει ότι τα ελληνικά δέντρα ίταμου ενδέχεται να φέρουν ρυθμιστικούς «διακόπτες» που τα βοηθούν να αντεπεξέρχονται σε ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες — πληροφορία με τεράστια αξία για μελλοντικά προγράμματα κλιματικά ανθεκτικής αναδάσωσης.
Στρατηγικές προτάσεις — ένας οδικός χάρτης
Η έρευνα δεν περιορίζεται στη διάγνωση· διατυπώνει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο δράσης. Κεντρικό στοιχείο είναι η πρόταση για προγράμματα γενετικής βελτίωσης: εντοπισμός δέντρων με υψηλή παραγωγή taxanes και κλωνική τους διατήρηση, με ταυτόχρονη προστασία της γενετικής ποικιλότητας των πληθυσμών. Η λογική είναι η ίδια με εκείνη που εφαρμόζεται σε καλλιεργητικά φυτά — αλλά με αυστηρές προϋποθέσεις διατήρησης.
Παράλληλα, οι ερευνητές ζητούν επέκταση των προστατευόμενων περιοχών, απαγόρευση υλοτομίας, ρύθμιση της βόσκησης και ανάπτυξη προγραμμάτων ex situ διατήρησης — δηλαδή διατήρησης γενετικού υλικού εκτός φυσικού βιοτόπου, με υλικό από πολλαπλούς πληθυσμούς. Η πολυπληθυσμιακή αυτή προσέγγιση είναι κρίσιμη: ένα ex situ πρόγραμμα που βασίζεται σε έναν μόνο πληθυσμό αναπαράγει τους γενετικούς περιορισμούς του.
Δέντρα με αιώνες ζωής, φαρμακευτική αξία δισεκατομμυρίων και πληθυσμοί πιο εύθραυστοι από ποτέ.
Επιστημονικό & θεσμικό πλαίσιο
Η έρευνα εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του ΑΠΘ με χρηματοδότηση μέσω εθνικών πόρων (Πρόγραμμα ΕΣΠΑ) και συνεργασία με τον ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και το ιταλικό ερευνητικό ίδρυμα Fondazione Edmund Mach. Η δημοσίευση στο έγκριτο διεθνές επιστημονικό περιοδικό PLOS One αποτελεί πιστοποίηση εμβέλειας και μεθοδολογικής εγκυρότητας.
Η διεθνής συνεργασία έχει ιδιαίτερη σημασία: η Fondazione Edmund Mach διαθέτει εξειδίκευση στη φυτική βιοχημεία και στη γενωμική δέντρων, στοιχεία που ενίσχυσαν τη χημειοτυπική ανάλυση. Το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα επέλεξε ελληνικούς πληθυσμούς ως μελέτη-αναφορά αντανακλά την αναγνώριση της μοναδικής τους θέσης στη βιογεωγραφία του είδους.
Αξιολόγηση
Αν υπάρχει ένα συμπέρασμα που αδυνατούν να αποφύγουν τα δεδομένα, είναι ότι η Ελλάδα κατέχει εν αγνοία της ένα σπάνιο φαρμακευτικό κεφάλαιο — που ταυτόχρονα βρίσκεται σε ορατό κίνδυνο. Η έρευνα αυτή δεν είναι απλώς ένα επιστημονικό άρθρο: είναι ένα τεκμηριωμένο επιχείρημα για πολιτική παρέμβαση. Εάν οι προτεινόμενες δράσεις — προστασία, παρακολούθηση, ex situ διατήρηση — παραμείνουν στη σφαίρα της ακαδημαϊκής σύστασης, η επόμενη αξιολόγηση των ελληνικών πληθυσμών ίταμου θα έχει λιγότερα δέντρα να μετρήσει.
Ανάλυση βάσει επίσημης ανακοίνωσης|Εργαστήριο Δασικής Γενετικής ΑΠΘ, P
Πηγή: Ανακοίνωση Γραφείου Τύπου ΑΠΘ, 1/4/2026 · Δημοσίευση: PLOS One – journal.pone.0324582
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη υβριδικής νοημοσύνης.
Για αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.
