Η τελευταία ευκαιρία της Δύσης: Προς ένα νέο παγκόσμιο σύστημα ή προς μια εποχή διαρκούς αταξίας;
Ανάλυση άρθρου του Alexander Stubb, Προέδρου της Φινλανδίας
Ο κόσμος ως κινούμενη άμμος
Σε άρθρο του με τίτλο The West’s Last Chance (foreignaffairs.com) ο Alexander Stubb, Πρόεδρος της Φινλανδίας και συγγραφέας του υπό έκδοση βιβλίου «Το Τρίγωνο της Δύναμης: Επαναεξισορρόπηση της Νέας Παγκόσμιας Τάξης», περιγράφει έναν κόσμο που έχει μεταμορφωθεί ταχύτερα τα τελευταία τέσσερα χρόνια απ’ ό,τι τις τρεις προηγούμενες δεκαετίες. Η διαπίστωσή του δεν αποτελεί ρητορικό σχήμα αλλά αποτύπωση μιας πραγματικότητας που μπορεί να αποδοθεί με έναν αριθμό-κλειδί:
Από το 2020 έως το 2024, ο αριθμός των ενεργών ενόπλων συγκρούσεων παγκοσμίως έχει αυξηθεί κατά περίπου 35%. (Διεθνείς βάσεις δεδομένων για συγκρούσεις, Uppsala Conflict Data Program)
Η βασική θέση του Stubb είναι απλή και ταυτόχρονα ανατριχιαστική: Η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων, όπως τη γνωρίσαμε μετά το 1945, πεθαίνει. Και η Δύση έχει μία τελευταία ευκαιρία να την αναμορφώσει—ή να χαθεί μαζί της.
–Το τέλος της μεταψυχροπολεμικής αυταπάτης
Ο Stubb ξεκινά με μια πικρή αναδρομή στη δεκαετία του ’90: τη φάση όπου η Δύση πίστεψε πραγματικά ότι η Ιστορία είχε τελειώσει, ότι ο καπιταλισμός και η φιλελεύθερη δημοκρατία είχαν νικήσει οριστικά. Η διάψευση, όμως, υπήρξε ηχηρή:
Data point: Το μερίδιο των αυταρχικών καθεστώτων στον παγκόσμιο πληθυσμό αυξήθηκε από ~48% το 2000 σε πάνω από 70% το 2023. (πηγές: V-Dem Institute, Freedom House)
Η ανάδυση της Κίνας ως οικονομικού γίγαντα, η αναθεωρητική Ρωσία και η αποτυχία των ΗΠΑ σε «εισαγωγή δημοκρατίας» μετά το 2001 συνέθεσαν το σκηνικό ενός κόσμου όπου:
- η ισχύς δεν ανήκει αποκλειστικά στη Δύση,
- οι θεσμοί αμφισβητούνται,
- και η μονομερής ηγεμονία αντικαθίσταται από μια ρευστή, επικίνδυνη πολυπολικότητα.
Η «αποτυχία εισαγωγής δημοκρατίας» αφορά τις ΗΠΑ, η οποία μέσω στρατιωτικής ισχύος και πολιτικής μηχανικής, επιχείρησαν να δημιουργήσουν φιλελεύθερα καθεστώτα στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, αλλά αντί γι’ αυτό προκάλεσαν αστάθεια, διάλυση κρατών και απώλεια της διεθνούς αξιοπιστίας τους.
–Από τη διεθνή συνεργασία στην παρατεταμένη συναλλακτικότητα
Ο Stubb διαχωρίζει με σαφήνεια δύο διαφορετικούς τύπους διεθνούς συστήματος:
- Πολυμερές σύστημα (multilateralism): κανόνες, θεσμοί, προβλεψιμότητα.
- Πολυπολικό σύστημα (multipolarity): παζάρι ισχύος, ευκαιριακές συμμαχίες, συμφωνίες μεταξύ λίγων «μεγάλων».
Σήμερα, υποστηρίζει, ο κόσμος μετατοπίζεται γοργά από το πρώτο στο δεύτερο.
Data point: Σχεδόν το 45% του παγκόσμιου ΑΕΠ ανήκει σε κράτη που δεν αυτοπροσδιορίζονται ως Δύση. (ΔΝΤ, World Economic Outlook 2024)
Αυτό σημαίνει ότι το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο ΠΟΕ λειτουργούν με αρχιτεκτονική που δεν αντανακλά πλέον το πραγματικό κέντρο βάρους της παγκόσμιας οικονομίας.
Ο συγγραφέας αναλύει ότι η Δύση έχει εγκλωβιστεί σε μια κουλτούρα μονολόγου: αντί για συνεργασία, εξαγγέλλει αρχές χωρίς να προσφέρει ισότιμη συμμετοχή στο τραπέζι των αποφάσεων. Κι αυτό λειτουργεί ως αυτοχειριασμός σε μια εποχή όπου ο «παγκόσμιος Νότος» έχει αποκτήσει οικονομικό βάρος, δημογραφικό δυναμισμό και γεωπολιτική φωνή.
–Το τρίγωνο Δύση – Ανατολή – Παγκόσμιος Νότος: Ποιος αποφασίζει την τάξη του μέλλοντος;
Μία από τις πιο εύστοχες συνεισφορές του Stubb είναι η τριμερής ανάλυση της παγκόσμιας ισχύος:
- Παγκόσμια Δύση (~50 κράτη)
Στηρίζεται σε κράτος δικαίου, θεσμούς και συμμαχίες (ΝΑΤΟ, G7, ΕΕ κ.λπ.).
- Παγκόσμια Ανατολή (~25 κράτη)
Κυρίως γύρω από την Κίνα, με άξονες Ρωσία-Ιράν-Βόρεια Κορέα.
- Παγκόσμιος Νότος (~125 κράτη)
Αναδυόμενες μεσαίες δυνάμεις — το πραγματικό «swing vote» του 21ου αιώνα.
Σήμερα, το 85% της παγκόσμιας αύξησης πληθυσμού έως το 2050 θα προέλθει από τον παγκόσμιο Νότο. Αν τα δημογραφικά είναι πολιτική, τότε ο Stubb ορθά επισημαίνει: Το νέο διεθνές σύστημα δεν θα οικοδομηθεί χωρίς την ενεργό συμμετοχή του παγκόσμιου Νότου.
Αυτό εξηγεί γιατί η Κίνα επενδύει μαζικά σε Αφρική και Ασία μέσω Belt & Road, αλλά και γιατί οι ΗΠΑ αναζητούν νέα σχήματα (Ινδο-Ειρηνικός, AUKUS, οικονομικές εταιρικές σχέσεις).
–Η φινλανδική πυξίδα: «ρεαλισμός βασισμένος σε αξίες»
Με αναφορά στην ιστορική εμπειρία της Φινλανδίας, ο Stubb προτείνει μια εξωτερική πολιτική που συνδυάζει:
- αξίες (ανθρώπινα δικαιώματα, διεθνές δίκαιο),
- συμφέροντα (ασφάλεια, εμπορικές σχέσεις),
- και ρεαλισμό (όχι ιδεολογική αφέλεια).
Πρόκειται για ένα επιχείρημα με αυξημένη βαρύτητα, καθώς:
Data point: Η Φινλανδία έχει τον μεγαλύτερο στρατό ανά κάτοικο στην ΕΕ και συνορεύει με τη Ρωσία σε μήκος 1.340 χλμ.
Ο «ρεαλισμός αξιών» διαμηνύει ότι η Δύση δεν μπορεί να επιβάλει το μοντέλο της, αλλά ούτε και να αποδεχθεί χωρίς αντίδραση την αποδόμηση της διεθνούς τάξης.
Το μοντέλο αυτό είναι ακριβώς αυτό που λείπει σήμερα από τον ευρωατλαντικό κόσμο: μια εξωτερική πολιτική με αρχές αλλά και με επίγνωση των περιορισμών της ισχύος.
–Προς μια νέα αρχιτεκτονική: Μεταρρύθμιση του ΟΗΕ ή επιστροφή στη ζώνη λύκων;
Ο Stubb περιγράφει τρία μελλοντικά σενάρια:
Σενάριο 1 – Παράταση αταξίας
Ο κόσμος παραμένει σε ημι-διάλυση: ad hoc συμφωνίες, ελάχιστη θεσμική ισχύς, περιορισμένη ικανότητα επίλυσης κρίσεων.
Σενάριο 2 – Κατάρρευση της τάξης
Πλήρης αποσύνθεση: κενά εξουσίας, πολέμαρχοι, περιφερειακές συγκρούσεις χωρίς χαλινάρι.
Σενάριο 3 – Επανασταθμισμένη πολυμέρεια
Νέα συμμετρική κατανομή ισχύος με αναβάθμιση του ΟΗΕ.
Ο συγγραφέας προτείνει τρεις τομές:
- μόνιμη εκπροσώπηση Αφρικής και Λατινικής Αμερικής στο Συμβούλιο Ασφαλείας,
- κατάργηση του βέτο,
- αναστολή κρατών που παραβιάζουν τον Χάρτη των ΗΕ.
Data point: Το σημερινό Συμβούλιο Ασφαλείας αντιπροσωπεύει μόλις το 30% του παγκόσμιου πληθυσμού και λιγότερο από το 50% του ΑΕΠ.
Το σημερινό θεσμικό σχήμα, κατά τον Stubb, απλώς δεν είναι βιώσιμο.
–Η αμερικανική μεταβλητή και η κινεζική εξίσωση
Η ανάλυση του Stubb καταλήγει σε μια κρίσιμη παρατήρηση: το μέλλον της διεθνούς τάξης εξαρτάται από δύο χώρες — τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Οι ΗΠΑ πρέπει να αποφασίσουν εάν θα συνεχίσουν:
- την τάση απομονωτισμού/εμπορικού προστατευτισμού,
- ή την παραδοσιακή στήριξη του πολυμερισμού που τις ανέδειξε υπερδύναμη.
Η Κίνα πρέπει να επιλέξει:
- θεσμική διείσδυση και συνεργασία,
- ή επιθετική περιφερειακή αναθεώρηση (Νότια Σινική Θάλασσα, Ταϊβάν).
Το δίλημμα είναι σαφές: Helsinki ή Yalta;
Πολυμερής ισορροπία ή επιστροφή σε σφαίρες επιρροής.
Ένα μανιφέστο προειδοποίησης με υψηλή ακρίβεια ανάλυσης αλλά και ιδεολογική μεροληψία
Τι επιτυγχάνει ο Stubb
✔ Παρέχει καθαρή, ευσύνοπτη εικόνα του πώς μετατοπίζεται η διεθνής ισχύς.
✔ Καταγράφει τις αδυναμίες της Δύσης με εντιμότητα (υποκρισία, μονολογική στάση, επιλεκτικότητα στις αρχές).
✔ Αναγνωρίζει τον ρόλο του παγκόσμιου Νότου όχι ως «αντικείμενο», αλλά ως ενεργού διαμορφωτή της επόμενης παγκόσμιας εποχής.
✔ Προσφέρει ρεαλιστικές μεταρρυθμίσεις στο διεθνές σύστημα — ακόμη κι αν είναι πολιτικά δύσκολες.
Τι παραλείπει ή υποτιμά
✘ Υποτιμά το πόσο βαθιά είναι η σημερινή κρίση νομιμοποίησης της ίδιας της φιλελεύθερης δημοκρατίας στο εσωτερικό της Δύσης.
✘ Θεωρεί δεδομένο ότι η Δύση μπορεί ακόμη να ηγηθεί μεταρρύθμισης των θεσμών — κάτι που αμφισβητείται από την εσωτερική πόλωση σε ΕΕ και ΗΠΑ.
✘ Υποστηρίζει έναν εξευγενισμένο, αλλά ακόμη «δυτικοκεντρικό» ορίζοντα: η Δύση πρέπει να αλλάξει, αλλά παραμένει στο κέντρο της αφήγησης ως «ο εγγυητής» της παγκόσμιας τάξης.
Η Ιστορία δεν τελείωσε — αλλά ίσως ξαναγράφεται τώρα
Η αφήγηση του Stubb δεν είναι απλώς μια διπλωματική άποψη· είναι ένα σήμα κινδύνου: βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής όπου οι επιλογές της Δύσης θα καθορίσουν αν ο κόσμος θα κινηθεί:
- προς μια νέα αρχιτεκτονική συνεργασίας,
- ή προς μια παρατεταμένη εποχή αστάθειας, με το ουκρανικό και τις κρίσεις στη Μέση Ανατολή ως πρόδρομους τριγμούς.
Ο συγγραφέας δεν κρύβει την προτίμησή του: Μια νέα “Σύνοδος του Ελσίνκι”, όχι μια νέα “Γιάλτα”.
Και αν έχει δίκιο, τότε βρισκόμαστε σε αυτό που ο ίδιος χαρακτηρίζει «τελευταία ευκαιρία» — όχι μόνο για τη Δύση, αλλά για το ίδιο το διεθνές σύστημα που απέτρεψε την παγκόσμια σύγκρουση επί 80 χρόνια.
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη υβριδικής νοημοσύνης.
Για αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.
