Στους πρόποδες του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου;
Σφυρηλάτηση συμμαχιών, τεχνολογία αιχμής στο πεδίο της μάχης και ο κίνδυνος μιας διευρυμένης σύγκρουσης — μια αναλυτική προσέγγιση
Αναλυτικό άρθρο | Βασισμένο στην ανάλυση του Noah Smith
Υπήρχαν πάντοτε «πρόλογοι» πριν από μεγάλους πολέμους. Πριν το επίσημο ξεκίνημα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου με τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία το 1939, αρκετές περιφερειακές συγκρούσεις — από τον Ισπανικό Εμφύλιο ως τη Μάχη στο Χαλχίν Γκολ μεταξύ ΕΣΣΔ και Ιαπωνίας — είχαν ήδη διαμορφώσει τις ισορροπίες δυνάμεων, δοκιμάσει νέες τεχνολογίες και σκληρύνει τις στρατηγικές συμμαχίες. Σήμερα, πολλοί αναλυτές αναρωτούνται εάν βρισκόμαστε σε ανάλογο γεωπολιτικό κατώφλι.
Ο οικονομολόγος και αρθρογράφος Noah Smith, σε πρόσφατη ανάλυσή του, διατυπώνει μια προκλητική αλλά τεκμηριωμένη θέση: ο τρέχων πόλεμος με το Ιράν, σε συνδυασμό με τις παράλληλες συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή, αποτελούν τους «πρόποδες» ενός πιθανού Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου — που δεν φαίνεται άμεσος, αλλά πλέον δεν είναι ούτε αδιανόητος.
«Αν ο Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος μας αιφνιδιάσει, πιθανότατα θα καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο πόλεμος με το Ιράν ήταν μέρος του προλόγου.»
Η Ιστορική Αναλογία: Πότε Αρχίζει ένας Παγκόσμιος Πόλεμος;
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ξεκίνησε ξαφνικά. Αντίθετα, είχε μακρά «προϊστορία» συγκρούσεων που φαίνονταν περιφερειακές αλλά τελικά αποτέλεσαν τμήματα μιας ευρύτερης ανάφλεξης. Η ιαπωνική επέκταση στην Κίνα (1937), ο Ισπανικός Εμφύλιος (1936–39) όπου ΕΣΣΔ, Γερμανία και Ιταλία δοκίμασαν τα όπλα τους, και ο πόλεμος στο Χαλχίν Γκολ (1939) μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Ιαπωνίας — όλα αυτά αποτέλεσαν «προπαρασκευαστικές» φάσεις.
Το ίδιο μοτίβο ανιχνεύεται σήμερα. Ο Συριακός Εμφύλιος Πόλεμος, που ξεκίνησε ως εσωτερική σύγκρουση, εξελίχθηκε σε χώρο δοκιμής αμερικανικού και ρωσικού οπλισμού — οι δύο δυνάμεις συγκρούστηκαν και άμεσα μία φορά. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 σηματοδότησε την μεγάλη τομή: η εποχή της κατάκτησης εδαφών από μεγάλες δυνάμεις επέστρεψε, τα συστήματα συμμαχιών σφίγγονται, και η Ευρώπη υποχρεώθηκε να επαναστρατιωτικοποιηθεί.
Το σημερινό «δυτικό θέατρο»
Ο τρέχων πόλεμος με το Ιράν — που ξεκίνησε με αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα που αποκεφάλισαν μεγάλο μέρος της ηγεσίας της Τεχεράνης — αποτελεί μια ποιοτικά νέα κλιμάκωση. Το Ιράν αντέδρασε με επιθέσεις drones και πυραύλων σε σχεδόν κάθε αραβικό κράτος της Μέσης Ανατολής, σπρώχνοντας ορισμένα να απειλήσουν ότι θα ταχθούν στο πλευρό ΗΠΑ–Ισραήλ. Το αποτέλεσμα: η «Δύση» και ο Άξονας Ιράν–Ρωσία αποκτούν ολοένα πιο σαφή περιγράμματα.
Παραδόξως, το τοπίο αυτό αποκαθιστά — έστω και ατελώς — τη Δυτική συνοχή που φαινόταν κλονισμένη επί Τραμπ. Η εκτίμηση πολλών ότι η Αμερική είχε «αλλάξει στρατόπεδο» υπέρ της Ρωσίας διαψεύδεται: οι ΗΠΑ ανέτρεψαν μια ρωσόφιλη κυβέρνηση στη Βενεζουέλα, δέσμευσαν ρωσικά δεξαμενόπλοια, και το Starlink του Μασκ αποσύρθηκε από τη ρωσική χρήση — αφήνοντας στην Ουκρανία το πλεονέκτημα. Η Ρωσία, από την πλευρά της, παρείχε στο Ιράν δορυφορικές πληροφορίες για θέσεις αμερικανικών δυνάμεων — ό,τι κάνουν οι ΗΠΑ για λογαριασμό της Ουκρανίας.
Τα δύο στρατόπεδα αποκρυσταλλώνονται: ΗΠΑ, Ουκρανία, Ισραήλ, Ευρώπη έναντι Ρωσίας και Ιράν. Ο γεωπολιτικός χάρτης γίνεται πιο ευανάγνωστος — αλλά και πιο ανησυχητικός.
Το Ανατολικό Θέατρο: Η Κίνα και ο Αγνώριστος Εχθρός
Εάν το δυτικό θέατρο θυμίζει τον Ειρηνικό του 1935–37 — τοπικές συγκρούσεις που δεν αφορούν ακόμα τις πλέον ισχυρές δυνάμεις — το ανατολικό θέατρο μοιάζει με την Ευρώπη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: έχει τις μεγαλύτερες οικονομίες και τις πλέον ικανές στρατιωτικές δυνάμεις, αλλά οι συμμαχίες παραμένουν ρευστές.
Το κεντρικό ερώτημα είναι απλό: θα επιτεθεί η Κίνα στην Ταϊβάν; Κάποιοι αναλυτές πιστεύουν ότι ο πόλεμος με το Ιράν καθιστά μια τέτοια επίθεση πιο πιθανή, καθώς αναγκάζει τις ΗΠΑ να μετατοπίσουν αντιπυραυλικά συστήματα εκτός Ασίας. Άλλοι, αντίθετα, εκτιμούν ότι η αμερικανοϊσραηλινή αποτελεσματικότητα στον εντοπισμό και εξουδετέρωση ιρανικής ηγεσίας λειτουργεί αποτρεπτικά στο Πεκίνο — αν η CIA μπορεί να αποκεφαλίσει ηγεσία με τέτοια ταχύτητα, τι σημαίνει αυτό για μια σύγκρουση που θα περιλάμβανε και τον Xi Jinping;
«Μια κινεζική επίθεση στην Ταϊβάν θα ήταν για τον Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο ό,τι η εισβολή του Χίτλερ στην Πολωνία για τον Β’ — μια αναμφισβήτητη αφετηρία.»
Η Ινδία προσπαθεί να παραμείνει ουδέτερη, διατηρώντας σχέσεις με ΗΠΑ, Ρωσία, Ισραήλ και Ιράν ταυτοχρόνως. Η Κίνα, τυπικά με το μέρος του Ιράν, περιορίζεται σε ρητορική καταδίκη των αμερικανικών ενεργειών. Ο βαθμός συνεργασίας Ρωσίας-Κίνας στον στρατιωτικό τομέα παραμένει κρίσιμη άγνωστη μεταβλητή.
Ο Τεχνολογικός Παράγοντας: Τεχνητή Νοημοσύνη ως Νέο Όπλο Μαζικής Εφαρμογής
Κάθε μεγάλος πόλεμος έχει τις χαρακτηριστικές του τεχνολογίες. Στη Γκουέρνικα δοκιμάστηκαν οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί που αργότερα αποτέλεσαν τον κορμό της ναζιστικής στρατηγικής. Στο Χαλχίν Γκολ αποδείχθηκε η αξία των τεθωρακισμένων σχηματισμών. Σήμερα, ο πόλεμος της Ουκρανίας ανέδειξε τα drones — τόσο τα τακτικά FPV στο μέτωπο όσο και τα drone μεγάλης εμβέλειας Shahed εν βάθει — ως την κυρίαρχη οπλική πλατφόρμα. Ο πόλεμος με το Ιράν αναδεικνύει κάτι νέο: την τεχνητή νοημοσύνη στο επίκεντρο της σύγχρονης εκστρατείας.
Η ΤΝ στο πεδίο της μάχης
Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Wall Street Journal, οι αμερικανοϊσραηλινές επιχειρήσεις κατά του Ιράν εκτελέστηκαν σε αδιανόητη ταχύτητα και ακρίβεια χάρη σε συστήματα ΤΝ που υποστηρίζουν τη συλλογή πληροφοριών, την επιλογή στόχων, τον σχεδιασμό αποστολών και την αξιολόγηση ζημιών. Ειδικότερα, το μοντέλο Claude της Anthropic αναφέρεται ότι χρησιμοποιήθηκε σε συστήματα υποστήριξης αποφάσεων — επεξεργαζόμενο δεδομένα επιτήρησης και δορυφορικές εικόνες για εντοπισμό πιθανών στόχων.
Η Κίνα, με τη σειρά της, πειραματίζεται με ΤΝ για τον έλεγχο μη επανδρωμένων μαχητικών οχημάτων, την ανίχνευση κυβερνοεπιθέσεων και τον εντοπισμό στόχων σε χερσαίο, θαλάσσιο και διαστημικό περιβάλλον. Αν και η Κίνα υπερτερεί σε αμυντικές παραγωγικές δυνατότητες, η αμερικανική ΤΝ φαίνεται να έχει λειτουργικό πλεονέκτημα σε επιχειρησιακές εφαρμογές — τουλάχιστον προς το παρόν.
Ο παραλληλισμός με το παρελθόν είναι αποκαλυπτικός: όπως η βιομηχανική επανάσταση άλλαξε τις ισορροπίες ισχύος, ανεβάζοντας τη Γερμανία και κατεβάζοντας τη Βρετανία και τη Γαλλία, έτσι και η ΤΝ ανακατανέμει τη στρατιωτική ισχύ με τρόπους που δεν έχουν πλήρως κατανοηθεί. Αυτή η αβεβαιότητα — το να μην ξέρεις ποιος πραγματικά κυριαρχεί — είναι από μόνη της αποσταθεροποιητική.
Η Βραχυπρόθεσμη Αρένα: Γιατί ο Πόλεμος με το Ιράν Δεν Θα Γίνει «Ιράκ 2.0»
Παρά το ανησυχητικό στρατηγικό πλαίσιο, ο συγκεκριμένος πόλεμος έχει ισχυρούς λόγους να παραμείνει περιορισμένος. Στρατιωτικά, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έχουν επιβάλει αεροπορική υπεροχή, εξουδετερώσει ηγεσία και υποβαθμίσει ιρανικές ικανότητες drones. Παρ’ όλα αυτά, η δύναμη εκτοπισμού για ανατροπή του καθεστώτος απουσιάζει: δεν υπάρχει αποσχιστική περιοχή, καταπιεσμένη εθνική πλειονότητα ή εσωτερική στρατιωτική ρήξη που θα μπορούσε να επαναλάβει το σενάριο της Συρίας. Η Επαναστατική Φρουρά παραμένει ενοποιημένη.
Πολιτικά, ο Trump αντιμετωπίζει δύο ισχυρά κίνητρα αποχώρησης. Πρώτον, η δημοτικότητα του πολέμου είναι χαμηλή από την αρχή — πάνω από το 53% των ψηφοφόρων αντιτίθεται, κάτι ασυνήθιστο σε «rally round the flag» φαινόμενα. Δεύτερον, και κρισιμότερο, οι τιμές του πετρελαίου εκτοξεύονται — άρα και η τιμή της βενζίνης — πλήττοντας άμεσα το δημοφιλέστερο «βαρόμετρο» της αμερικανικής οικονομικής δυσαρέσκειας.
Η πρόβλεψη: ο πόλεμος θα μοιάσει με έναν «πιο μεγάλο Δωδεκαήμερο Πόλεμο» — η ιρανική άμυνα θα έχει αποψιλωθεί, αλλά το καθεστώς θα επιβιώσει. Μακροπρόθεσμα, βέβαια, η εικόνα για το Ιράν παραμένει σκοτεινή: κατεστραμμένη οικονομία, μηδενική λαϊκή νομιμότητα μετά τις σφαγές του Ιανουαρίου, και γεωπολιτική απομόνωση — με μόνο αξιόπιστο proxy τους Χούθι της Υεμένης.
Στρατηγική Εκτίμηση: Τι Μας Λέει Αυτό για το Μέλλον;
Η αβεβαιότητα ισχύος ως κίνδυνος
Σε αντίθεση με την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, όπου η ισορροπία τρόμου ήταν σχετικά σαφής, σήμερα κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα ποια χώρα είναι πραγματικά η πλέον ισχυρή — ΗΠΑ ή Κίνα. Περιφερειακές ισορροπίες (Ρωσία–Ευρώπη–Ουκρανία, Ιράν–Ισραήλ–Κόλπος) είναι εξίσου αβέβαιες. Η ιστορία δείχνει ότι αβέβαιες ισορροπίες ισχύος είναι πολύ πιο επικίνδυνες από σαφώς προσδιορισμένες.
Οι ανασταλτικοί παράγοντες
Δύο παράγοντες θα μπορούσαν να αποτρέψουν τη γενίκευση: τα πυρηνικά όπλα — που παρέχουν ακόμα κάποια αποτρεπτική δύναμη, αν και η ΤΝ και η αντιπυραυλική άμυνα τα καθιστούν λιγότερο αξιόπιστα από ποτέ — και η οικονομική αλληλεξάρτηση, που καθιστά έναν πόλεμο πολύ ακριβότερο από ό,τι ήταν το 1914. Οι χώρες είναι σήμερα πλουσιότερες και άρα έχουν περισσότερα να χάσουν.
Η Ελλάδα και η Ευρώπη στο νέο τοπίο
Για την Ευρώπη — και ιδίως για χώρες του νότιου και ανατολικού πλαισίου, όπως η Ελλάδα — η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα θέτει οξύτατα ερωτήματα. Ποιος βαθμός αυτονομίας είναι εφικτός; Πώς διαμορφώνεται η σχέση με τις ΗΠΑ σε συνθήκες στρατηγικής αβεβαιότητας; Η Ευρώπη, που έχει αρχίσει τη διαδικασία επαναστρατιωτικοποίησης, ανοίγει μια νέα εποχή αμυντικής αυτάρκειας — για πρώτη φορά από τον Ψυχρό Πόλεμο.
Επίλογος: Προς τους Πρόποδες, ή Μακρύτερα;
Ο Noah Smith δεν προφητεύει αναπόφευκτο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ανάλυσή του είναι πιο λεπτή: το σύστημα κινείται σε κατεύθυνση αυξανόμενης αστάθειας, τα συστατικά μιας μεγάλης σύγκρουσης βρίσκονται στη θέση τους, και κάθε νέα κρίση — ιρανική, ουκρανική, ταϊβανέζικη — προσθέτει μια ακόμα στρώση κινδύνου.
Η ιστορική αναλογία αξίζει να ληφθεί σοβαρά υπόψη — όχι για να προκαλέσει πανικό, αλλά για να οξύνει τον γεωπολιτικό αναλυτικό οφθαλμό. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930, λίγοι είχαν αντιληφθεί ότι οι «τοπικές» συγκρούσεις που τους απασχολούσαν θα εξελίσσονταν σε έναν πόλεμο που θα κόστιζε 70–80 εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές.
Σήμερα, η ευθύνη της διεθνούς κοινότητας — διπλωμάτες, αναλυτές, ηγέτες, πολίτες — είναι να αναγνωρίζει τα σήματα προειδοποίησης, χωρίς να υποκύπτει στη μοιρολατρία. Το γεγονός ότι βρισκόμαστε ίσως στους «πρόποδες» δεν σημαίνει ότι η αναρρίχηση είναι αναπόφευκτη.
«Ο Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν φαίνεται άμεσος. Αλλά μπορεί να ερχόμαστε αργά, σταδιακά, πιο κοντά.»
Πηγή: Noah Smith, «Are we in the foothills of World War 3?», Noahpinion, 10 Μαρτίου 2025. Το παρόν άρθρο αποτελεί προσαρμογή του πρωτότυπου κειμένου.
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη υβριδικής νοημοσύνης.
Για αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.
