Το κράτος πρόνοιας δεν κατέρρευσε. Έπαψε να υπόσχεται μέλλον
Η νέα ανάλυση του Bruegel για το «πιεσμένο» ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο διαγιγνώσκει σωστά την κρίση. Τα ίδια τα στοιχεία της, όμως, δείχνουν ότι το πρόβλημα βρίσκεται αλλού από εκεί που το τοποθετεί.
Η ουσία
-Οι Buti και Sapir συνδέουν την άνοδο των λαϊκιστικών δυνάμεων με τη φθορά του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Η σύνδεση στέκει.
-Ο πίνακας δεδομένων τους, όμως, δείχνει ότι σχεδόν όλες οι μεγάλες ρήξεις έγιναν πριν από το 2000. Ό,τι βιώνουμε τώρα είναι η εξόφληση ενός παλιού λογαριασμού.
-Το δίλημμα «συντάξεις ή εκπαίδευση» είναι λιγότερο δημοσιονομικό και περισσότερο εκλογικό: όσοι θα έπρεπε να συναινέσουν είναι οι πολλοί, και γερνούν.
Μια διάγνωση που στέκει
Έως το τέλος του 2027, τα δύο τρίτα των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα έχουν κληθεί στις κάλπες, μεταξύ άλλων σε Φινλανδία, Ελλάδα, Ιταλία, Πολωνία και Ισπανία, ενώ η Γαλλία θα εκλέξει πρόεδρο τον Απρίλιο του 2027. Μέσα σε αυτό το ημερολόγιο, οι Marco Buti και André Sapir ( bruegel.org ) καταθέτουν μια θέση με ειδικό βάρος: η άνοδος των λαϊκιστικών και εθνικιστικών δυνάμεων δεν είναι ατύχημα μιας εκλογικής περιόδου. Είναι σύμπτωμα συστημικής κρίσης του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, του συνδυασμού αγοράς, καθολικής υγείας, δημόσιας σύνταξης, εκπαίδευσης και συλλογικών διαπραγματεύσεων που καθόρισε επί μισό αιώνα την ευρωπαϊκή ταυτότητα.
Οι συγγραφείς εντοπίζουν τρεις πιέσεις: τη δημογραφική (γονιμότητα 1,4 παιδιά ανά γυναίκα έναντι 2,1 που απαιτεί η αναπλήρωση του πληθυσμού), την ατομικοποίηση των νοικοκυριών και την ανασφάλεια της αγοράς εργασίας. Και προτείνουν έναν τριπλό άξονα: κύρια ευθύνη στις εθνικές κυβερνήσεις, αναπλαισίωση της κοινωνικής πολιτικής ως επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο, και δύσκολους συμβιβασμούς, κυρίως ανακατανομή δαπανών από τους ηλικιωμένους προς τους νέους. Η Ένωση, κατά την ανάγνωσή τους, οφείλει να λειτουργήσει ως διευκολυντής των μεταρρυθμίσεων, να συμπληρώσει την ενιαία αγορά με κοινωνικό πυλώνα και να στηρίξει τη σύγκλιση.
Το ερώτημα είναι το σωστό. Το ζήτημα είναι πού οδηγούν τα στοιχεία. Ένα κείμενο που ζητά νέο κοινωνικό συμβόλαιο οφείλει να αντέχει τον έλεγχο των δικών του αριθμών, και ο πίνακας της ανάλυσης, αν διαβαστεί ως χρονογραμμή και όχι ως φωτογραφία, αφηγείται κάτι διαφορετικό από το κείμενο που τον συνοδεύει.
Οι αριθμοί ως χρονογραμμή: δύο κρίσεις, όχι μία
Ο πίνακας συγκρίνει τρεις στιγμές: το 1970, το 2000 και το τελευταίο διαθέσιμο έτος. Αν τον διαβάσει κανείς κατά στάδια, φαίνεται ότι οι θεμελιώδεις ρήξεις συντελέστηκαν στο πρώτο. Το μερίδιο της εργασίας στο ΑΕΠ έπεσε από 69,2% σε 63,6% έως το 2000 και σε 62,9% σήμερα: 5,6 από τις 6,3 μονάδες χάθηκαν πριν αλλάξει ο αιώνας. Ο ανώτατος κατά νόμο συντελεστής φόρου εισοδήματος υποχώρησε από 70,9% σε 51,2% και έκτοτε μόλις σε 50,5%. Η γονιμότητα έπεσε από 2,4 σε 1,5 και μετά σε 1,4. Τα διαζύγια ανά 100 γάμους ανέβηκαν από 8,7 σε 33,7 και μετά σε 43,9.
Τι άλλαξε μετά το 2000; Έφτασε ο λογαριασμός. Ο λόγος ηλικιωμένων (65+) προς νέους (15–24) ανέβηκε από 1,3 σε 2,0. Οι δαπάνες για συντάξεις και υγεία από 17,7% σε 20,9% του ΑΕΠ. Τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά από 27,2% σε 37,5%. Η προσδόκιμη ζωή των ανδρών αυξήθηκε κατά 4,8 έτη και των γυναικών κατά 3,1.
Η ανάγνωση της mywaypress.gr είναι ότι τα αίτια είναι παλιά και οι συνέπειες πρόσφατες. Η γενιά που γεννήθηκε μετά την πτώση της γονιμότητας ήταν πάντοτε μικρότερη· απλώς τώρα οι μεγάλες μεταπολεμικές γενιές συνταξιοδοτούνται και η αριθμητική γίνεται ορατή. Η πολιτική οργή δεν ακολουθεί το σοκ. Ακολουθεί, με καθυστέρηση μιας γενιάς, τη στιγμή που ο λογαριασμός του σοκ παρουσιάζεται στο ταμείο.
Υπάρχει και ένα δεύτερο εύρημα που δυσκολεύει την ευθεία ανάγνωση. Οι δείκτες που συνήθως ταυτίζονται με την ανασφάλεια στην εργασία έχουν βελτιωθεί από το 2000. Η ανεργία υποχώρησε από 8,6% σε 6,5%, η ανεργία των νέων από 17,1% σε 15,2%, οι προσωρινές συμβάσεις από 14,2% σε 13,0% για τους άνδρες και από 16,3% σε 14,7% για τις γυναίκες. Μόνο η μερική απασχόληση αυξήθηκε, με τους άνδρες να την έχουν σχεδόν διπλασιάσει, από 5,3% σε 10,1%. Κι όμως, η πολιτική ανασφάλεια είναι μεγαλύτερη. Το συμπέρασμα είναι ότι η ανασφάλεια δεν μετριέται στους δείκτες που δημοσιεύονται στις ανακοινώσεις. Μετριέται στην πορεία: αν η πρώτη δουλειά οδηγεί σε σπίτι, σε οικογένεια, σε αποταμίευση. Εκεί ο πίνακας σιωπά, και εκεί βρίσκεται το κενό που θα εξετάσουμε παρακάτω.
Το δίλημμα που δεν είναι δημοσιονομικό
Η ανακατανομή δαπανών από τους ηλικιωμένους προς τους νέους είναι η πιο τολμηρή πρόταση της ανάλυσης. Τα στοιχεία που τη στηρίζουν είναι εντυπωσιακά. Οι κοινωνικές δαπάνες αυξήθηκαν από 19,0% σε 29,5% του ΑΕΠ, δηλαδή κατά 10,5 μονάδες. Οι δαπάνες που αφορούν κυρίως τους ηλικιωμένους (συντάξεις και υγεία) αυξήθηκαν από 10,8% σε 20,9%, δηλαδή κατά 10,1 μονάδες. Σχεδόν ολόκληρη η διόγκωση του κράτους πρόνοιας εξηγείται από τη γήρανση. Η εκπαίδευση, στο μεταξύ, πέρασε από 3,7% σε 4,7%. Για κάθε ευρώ στην εκπαίδευση, η Ευρώπη ξοδεύει πλέον 4,4 ευρώ σε συντάξεις και υγεία, έναντι 2,9 το 1970. (Οι σειρές προέρχονται από διαφορετικές πηγές ανά έτος και η υγεία δεν εξυπηρετεί μόνο ηλικιωμένους, οπότε οι αριθμοί δείχνουν κατεύθυνση και όχι ακρίβεια δεκάτου.)
Η εικόνα αλλάζει, ωστόσο, αν ρωτήσει κανείς τι αντιστοιχεί ανά κεφαλή. Ο λόγος ηλικιωμένων προς νέους πολλαπλασιάστηκε κατά 2,5 (από 0,8 σε 2,0), ενώ ο λόγος των δαπανών μόνο κατά 1,5. Σε μια χονδροειδή αναγωγή, που η mywaypress.gr παρουσιάζει ως ένδειξη και όχι ως εύρημα, η δαπάνη ανά ηλικιωμένο σε σχέση με τη δαπάνη ανά νέο έχει υποχωρήσει από περίπου 3,6 σε περίπου 2,2. Η αναγωγή έχει όρια, αφού η εκπαίδευση καλύπτει και παιδιά κάτω των 15 και οι ομάδες 65+ και 15–24 δεν ταυτίζονται με τους αποδέκτες κάθε δαπάνης. Η κατεύθυνση όμως αρκεί για να κλονίσει την ιδέα ότι οι νέοι χάνουν στον προϋπολογισμό. Δεν χάνουν εκεί. Χάνουν αλλού.
Πού; Στη στέγη, στην πρόσβαση στην περιουσία, στην πρώτη σταθερή δουλειά που αρκεί για να φύγουν από το πατρικό. Τίποτε από αυτά δεν είναι γραμμή του πίνακα των δημόσιων οικονομικών. Και εδώ ανοίγουν τρία κενά.
Τρία κενά που ένα κοινωνικό συμβόλαιο δεν μπορεί να αφήσει ανοιχτά
Πρώτο κενό: η στέγη. Το κείμενο δεν αναφέρει ούτε μία φορά τη στέγαση. Για τους νέους ενήλικες, όμως, το κόστος της είναι η πιο άμεση μορφή του διαγενεακού χάσματος: το περιουσιακό στοιχείο που κατέχουν οι μεγαλύτεροι είναι το κόστος που πληρώνουν οι νεότεροι. Δεν είναι δημόσια δαπάνη, άρα δεν εμφανίζεται σε κανέναν δημοσιονομικό πίνακα. Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Δεύτερο κενό: τα έσοδα. Ο πίνακας καταγράφει πτώση του ανώτατου φορολογικού συντελεστή, αλλά το κείμενο δεν λέει λέξη για τη φορολογία. Οι κοινωνικές δαπάνες ήδη απορροφούν σχεδόν το 30% του ΑΕΠ· ένα νέο συμβόλαιο χρειάζεται χρηματοδότηση. Η θέση ότι η επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο θα χρηματοδοτήσει με την ανάπτυξη το ίδιο το κράτος πρόνοιας είναι εύλογη, αλλά η απόδοσή της έρχεται σε βάθος χρόνου που ξεπερνά τον εκλογικό κύκλο, και η ανάλυση δεν δίνει ούτε χρονοδιάγραμμα ούτε απάντηση στο ποιος πληρώνει στο ενδιάμεσο: το εισόδημα, το κεφάλαιο, η περιουσία, οι κληρονομιές. Μια ανακατανομή χωρίς πλευρά εσόδων είναι μισό συμβόλαιο.
Τρίτο κενό: η εργατική δύναμη. Με γονιμότητα 1,4 αντί 2,1, η αριθμητική δεν κλείνει χωρίς κάποιον συνδυασμό περισσότερων εργαζομένων, υψηλότερης παραγωγικότητας, μεταγενέστερης συνταξιοδότησης ή μεταναστευτικών ροών. Οι συγγραφείς απορρίπτουν, δικαίως, την «εθνική προτίμηση» των εθνικιστών ως αμυντικό προστατευτισμό. Δεν λένε όμως τι προτείνουν για τη δημογραφική εξίσωση, και έτσι αφήνουν το πεδίο σε όσους την πολιτικοποιούν. Η ανάλυση δηλώνει εξαρχής ότι δεν επιχειρεί σχέδιο μεταρρύθμισης· η ειλικρίνεια αυτή τη διαφοροποιεί από άλλα κείμενα του είδους, αλλά δεν καλύπτει τα κενά.
Μια μεθοδολογική υποσημείωση. Το κείμενο γράφει ότι πάνω από το 40% των νέων γάμων καταλήγει σε διαζύγιο, ενώ ο πίνακας δίνει 43,9 διαζύγια ανά 100 γάμους. Είναι δύο διαφορετικά μεγέθη: το πρώτο μετρά την τύχη ενός γάμου στη διάρκεια της ζωής του, το δεύτερο τα διαζύγια ενός έτους σε σχέση με τους γάμους του ίδιου έτους. Παρομοίως, το κείμενο αναφέρει ότι «πάνω από το ένα τέταρτο» των γυναικών εργάζεται με μερική απασχόληση, ενώ ο πίνακας δίνει 34,1%. Οι αποκλίσεις δεν αλλοιώνουν τη θέση, αλλά ένα κείμενο που ζητά σοβαρότητα από την πολιτική πρέπει να είναι αυστηρό με τα δικά του νούμερα.
Ο Ντελόρ δεν επιστρέφει
Η ιστορική αναλογία της ανάλυσης είναι η δεκαετία του 1980: η ενιαία αγορά συνοδεύτηκε από τα πακέτα Ντελόρ, με μεγάλη αύξηση των πόρων προς τις φτωχότερες περιοχές, μεταξύ αυτών και την Ελλάδα, ώστε η αποδοτικότητα να συναντήσει τη συνοχή. Η αναλογία είναι ελκυστική και εν μέρει παραπλανητική. Τότε η Ένωση μπορούσε να διευρύνει τον προϋπολογισμό της. Σήμερα η ίδια η ανάλυση παραδέχεται ότι η διαπραγμάτευση του προϋπολογισμού 2028–2034 προσκρούει στους βραχυπρόθεσμους εθνικούς δημοσιονομικούς στόχους. Ζητά να προστεθεί κοινωνικός πυλώνας στη στρατηγική ανταγωνιστικότητας των εκθέσεων Ντράγκι και Λέτα, χωρίς να απαντά από πού θα προέλθουν τα χρήματα.
Υπάρχει και μια εσωτερική αντίφαση. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι οι πολίτες βλέπουν την Ένωση κυρίως ως επιβολέα δημοσιονομικών περιορισμών, ελέγχου κρατικών ενισχύσεων και ανταγωνισμού. Και επιλέγουν ως ένα από τα δύο βασικά εργαλεία για να διευκολύνει τις εθνικές μεταρρυθμίσεις το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, δηλαδή τον μηχανισμό δημοσιονομικής εποπτείας με τον οποίο οι πολίτες την ταυτίζουν. Ο φορέας που αντιμετωπίζεται ως επιτηρητής καλείται να γίνει ευεργέτης με το ίδιο όργανο. Αυτό απαιτεί περισσότερα από αλλαγή πλαισίου.
Το γεωπολιτικό επιχείρημα, ότι η Ευρώπη γοητεύει τρίτες χώρες όταν αποδεικνύει πως αποδοτικότητα και ισότητα συνυπάρχουν βιώσιμα, είναι ισχυρό αλλά κυκλικό. Η ισχύς του παραδείγματος προϋποθέτει παράδειγμα που λειτουργεί, και αυτό ακριβώς είναι το αμφισβητούμενο.
Η ελληνική ανάγνωση
Η Ελλάδα, που κλήθηκε να ψηφίσει μέσα στο ίδιο ημερολόγιο, δεν αποτελεί εξαίρεση της θέσης των Buti και Sapir. Είναι η συμπυκνωμένη εκδοχή της. Το ελληνικό κοινωνικό κράτος είναι διαχρονικά πιο συνταξιοκεντρικό από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, η γονιμότητα βρίσκεται ανάμεσα στις χαμηλότερες της Ένωσης και η δεκαετία της κρίσης έστειλε χιλιάδες νέους και ειδικευμένους εργαζόμενους στο εξωτερικό. Τα στοιχεία αυτά δεν προέρχονται από την ανάλυση του Bruegel αλλά είναι ευρέως τεκμηριωμένα· η ακριβής σύγκρισή τους με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο αξίζει ξεχωριστή έρευνα.
Το μοτίβο πάντως είναι γνώριμο: δείκτες που βελτιώνονται σε επίπεδο συνόλου, όπως η ανάπτυξη, η ανεργία, το δημοσιονομικό αποτέλεσμα, και εμπειρία νοικοκυριού που δεν ακολουθεί. Είναι το ίδιο παράδοξο που κρύβει ο ευρωπαϊκός πίνακας: χαμηλότερη ανεργία από το 2000, υψηλότερη οργή. Και η στέγη, που στην Ελλάδα λειτουργεί ως το πιο άμεσο θερμόμετρο αυτής της απόστασης, είναι ακριβώς το μέγεθος που η ευρωπαϊκή ανάλυση δεν μετρά.
Η διάσταση που δεν πρέπει να μας διαφύγει
Το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο δεν απειλείται πρωτίστως από έλλειψη πόρων ούτε από τους λαϊκιστές. Απειλείται από την εκλογική γεωμετρία.
Μια μετατόπιση δαπανών προς τους νέους χρειάζεται εκλογική πλειοψηφία. Η πλειοψηφία αυτή γερνά. Ο ψηφοφόρος που θα έπρεπε να συναινέσει σε περισσότερα για την εκπαίδευση και σε λιγότερη δυναμική των παροχών προς τους ηλικιωμένους είναι όλο και συχνότερα ο ίδιος ο ηλικιωμένος ψηφοφόρος. Γι’ αυτό τα δύο στρατόπεδα που περιγράφουν οι συγγραφείς, ο δημοσιονομικός περιορισμός των παραδοσιακών κομμάτων και ο αμυντικός προστατευτισμός των εθνικιστών, έχουν στην πράξη τον ίδιο παραλήπτη: τον μεγαλύτερο σε ηλικία ψηφοφόρο, που πρέπει να καθησυχαστεί ότι οι παροχές του θα μείνουν, είτε για όλους είτε μόνο για «τους δικούς μας». Κανένα στρατόπεδο δεν προσφέρει κάτι ουσιαστικό στους νέους, επειδή οι νέοι δεν είναι εκείνοι που κρίνουν τις εκλογές.
Έτσι δημιουργείται μια σπείρα, την οποία η ανάλυση ονομάζει «παγίδα του κατακερματισμού» χωρίς να την περιγράφει ως μηχανισμό. Οι νέοι, χωρίς εκπροσώπηση, αντιδρούν ορθολογικά: φεύγουν, δεν κάνουν οικογένεια, απέχουν ή ψηφίζουν ρήξη. Κάθε μία από αυτές τις αντιδράσεις επιδεινώνει τον λόγο εξαρτώμενων προς εργαζόμενους και ενισχύει το βάρος των ηλικιωμένων στην επόμενη κάλπη. Η δημογραφία γίνεται πολιτική, και η πολιτική γίνεται δημογραφία.
Και υπάρχει μια αλήθεια που πρέπει να ειπωθεί καθαρά: η δημόσια σύνταξη του σημερινού εξηντάρη πληρώνεται, σε μεγάλο βαθμό, από την εργασία του σημερινού εικοσιπεντάχρονου. Η προστασία του ηλικιωμένου και η επένδυση στον νέο δεν είναι αντίπαλα συμφέροντα. Είναι το ίδιο συμφέρον με διαφορετική προθεσμία. Στην κάλπη, όμως, η ωφέλεια του πρώτου είναι άμεση και του δεύτερου μελλοντική, και οι εκλογές κερδίζονται με την άμεση.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο στα χαρτιά. Είναι να πειστεί η μεγαλύτερη ομάδα ψηφοφόρων ότι η ασφάλεια των παιδιών των άλλων είναι η δική της ασφάλιση. Αν αυτό δεν γίνει με επιλογή, θα γίνει με τον χειρότερο τρόπο: με την αποχώρηση εκείνων που θα το πλήρωναν.
Δεν υπάρχει κοινωνικό συμβόλαιο χωρίς αυτούς που θα το υπογράψουν αύριο.
Η εκτίμηση της mywaypress.gr
Συνολική κρίση: αξιόπιστη στη διάγνωση, ελλιπής στη θεραπεία. Η ανάλυση των Buti και Sapir αξίζει ανάγνωση, με επιφύλαξη.
Τι κάνει καλά: συνδέει καθαρά το κοινωνικό μοντέλο με την πολιτική σταθερότητα και τη γεωπολιτική ισχύ της Ευρώπης, και δηλώνει ευθέως ότι δεν προτείνει ολοκληρωμένο σχέδιο.
Τι της λείπει: στέγη, φορολογία, μετανάστευση· επίσης, υποθέτει ότι η ανακατανομή θα ψηφιστεί από όσους θα τη χάσουν, και περιέχει αποκλίσεις ανάμεσα στο κείμενο και στον πίνακα.
Όρια της δικής μας ανάγνωσης: οι σειρές του πίνακα προέρχονται από διαφορετικές πηγές και έτη, ορισμένες καλύπτουν μόνο υποσύνολο χωρών, και η αναγωγή ανά κεφαλή είναι ένδειξη, όχι εύρημα.
Τι παρακολουθούμε: τη διαπραγμάτευση του προϋπολογισμού 2028–2034 και τις εκλογές του 2027 σε Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία και Γαλλία, αλλά κυρίως το αν οποιοδήποτε κόμμα θα τολμήσει να απευθυνθεί ρητά στους νέους.
Παρακείμενη ιδέα
Ένας διαγενεακός δείκτης στέγης. Αν το πραγματικό χάσμα ανάμεσα στις γενιές δεν φαίνεται στον προϋπολογισμό, χρειάζεται μέτρο που να το δείχνει. Μια μέτρηση των ωρών εργασίας που απαιτεί ένα ενοίκιο, ανά ηλικιακή ομάδα και χώρα, δίπλα στον λόγο ηλικιωμένων προς νέους, θα έδειχνε πόσο κοστίζει σε χρόνο ζωής ο διαγενεακός διαχωρισμός, και θα έδινε στη συζήτηση για το κοινωνικό συμβόλαιο το πρώτο της πραγματικό όργανο μέτρησης.
Συντακτική σημείωση & πολιτική AI: Κάθε δημοσιευμένο άρθρο της mywaypress.gr αποτελεί προϊόν ουσιαστικού συντακτικού ελέγχου και ανθρώπινης επιμέλειας, η οποία φέρει την αποκλειστική συντακτική ευθύνη του περιεχομένου (EU AI Act, Art. 50.4). Τηρούμε πλήρως τους κανόνες διαφάνειας και τις εκάστοτε οδηγίες των Εθνικών Αρχών Εποπτείας της Αγοράς.
Φωτογραφία / Εικονογράφηση: Δημιουργήθηκε με χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Generated Image).
Ανάλυση και σύνθεση: mywaypress.gr
© 2026 mywaypress.gr — Από το τι συμβαίνει στο τι σημαίνει
