«Made in Not-China»: Η Ευρώπη χτίζει τείχη στη βιομηχανική της πολιτική

Ο νέος νόμος της «Βιομηχανικής Επιτάχυνσης » της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναδεικνύει τη μετατόπιση από την ελεύθερη αγορά στον στρατηγικό προστατευτισμό — με ρητό στόχο τον αποκλεισμό της Κίνας.

 
Βασίζεται σε ανάλυση του PIIE (Peterson Institute for International Economics) 

 
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε πρόσφατα μια δέσμη νομοθετικών προτάσεων που φέρουν την ταμπέλα «Made in EU» — στην ουσία, όμως, πρόκειται για κάτι βαθύτερο και πολιτικά φορτισμένο: μια ρητή στροφή προς τον βιομηχανικό εθνικισμό με αποδέκτη αποκλεισμού τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας. Η πρόταση, γνωστή ως «Βιομηχανική Επιτάχυνση» (Industrial Accelerator Act — IAA), αποτελεί ίσως τη σαφέστερη μέχρι σήμερα ευρωπαϊκή απάντηση στην κινεζική βιομηχανική κυριαρχία στις αγορές τεχνολογιών καθαρής ενέργειας.

 
Από την ελεύθερη αγορά στον στρατηγικό αυτοπεριορισμό

Το IAA εντάσσεται σε έναν ευρύτερο ανασχεδιασμό της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής που αμφισβητεί τα δόγματα της δεκαετίας του ’90. Η Επιτροπή προτείνει ελάχιστες απαιτήσεις τοπικού περιεχομένου για έργα στους λεγόμενους «στρατηγικούς τομείς»: χάλυβα, τσιμέντο, αλουμίνιο, ηλεκτρικά οχήματα και τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών. Το όραμα είναι συγκεκριμένο και μετρήσιμο: αύξηση του μεριδίου μεταποίησης στο ΑΕΠ της ΕΕ από το 14% σήμερα στο 20% έως το 2035.

Η λογική είναι απλή: η δημόσια χρηματοδότηση — είτε μέσω δημόσιων συμβάσεων είτε μέσω επιδοτήσεων — θα δεσμεύεται πλέον από προϋποθέσεις που ευνοούν την παραγωγή εντός ΕΕ ή σε χώρες με τις οποίες η Ένωση έχει συνάψει εμπορικές συμφωνίες. Ηνωμένο Βασίλειο, Ιαπωνία, Καναδάς: μέσα. Κίνα: έξω.

 
Το «κινεζικό άρθρο» και οι έξτρα απαιτήσεις

Το πιο αποκαλυπτικό τμήμα του IAA είναι αυτό που θα μπορούσε να αποκληθεί «κινεζικό άρθρο». Επενδύσεις άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ από εταιρείες χωρών που κατέχουν πάνω από το 40% της παγκόσμιας παραγωγικής ικανότητας σε ηλεκτρικά οχήματα, μπαταρίες, φωτοβολταϊκά και κρίσιμες πρώτες ύλες θα υπόκεινται σε αυστηρότερες προϋποθέσεις. Ο κανόνας αυτός, χωρίς να κατονομάζει ρητά τη Σινική Λαϊκή Δημοκρατία, αποτελεί στην πράξη ειδικό νομικό «δακτύλιο» γύρω από κινεζικές εταιρείες.

Οι επιπλέον δεσμεύσεις που θα ισχύουν για τέτοιους επενδυτές περιλαμβάνουν: ελάχιστο ποσοστό 50% απασχόλησης εργαζομένων από χώρες ΕΕ, περιορισμό της αλλοδαπής ιδιοκτησίας στο 49% και υποχρεωτική μεταφορά τεχνολογικής γνώσης προς την Ευρώπη. Αυτές οι διατάξεις αντιστρέφουν μια ιστορική ασυμμετρία: για δεκαετίες, δυτικές εταιρείες ήταν αυτές που υποχρεώνονταν να μεταφέρουν τεχνολογία για να εισέλθουν στην κινεζική αγορά.

«Αν δεν κάνουμε τίποτα, είναι σαφές ότι πολύ σύντομα το 100% της τεχνολογίας καθαρής ενέργειας θα παράγεται στην Κίνα.»

— Stéphane Séjourné, Εκτελεστικός Αντιπρόεδρος Ευρωπαϊκής Επιτροπής

 
Γεωοικονομική λογική: ο φόβος της τεχνολογικής εξάρτησης

Η δήλωση του Εκτελεστικού Αντιπροέδρου Stéphane Séjourné που συνόδευσε την παρουσίαση του IAA συμπυκνώνει με εναργή τρόπο το κεντρικό άγχος της Επιτροπής: εάν η Ευρώπη δεν δράσει άμεσα, κινδυνεύει να καταλήξει σε πλήρη εξάρτηση από κινεζικές εισαγωγές στους τομείς της πράσινης μετάβασης. Πρόκειται για έναν κίνδυνο που δεν είναι θεωρητικός: η Κίνα κατέχει ήδη δεσπόζουσα θέση στην παγκόσμια παραγωγή φωτοβολταϊκών, μπαταριών ιόντων λιθίου και ηλεκτρικών οχημάτων.

Το σενάριο που αντιμετωπίζει το IAA δεν είναι απλώς οικονομικό αλλά γεωπολιτικό: εάν η ευρωπαϊκή πράσινη υποδομή — από αιολικά πάρκα έως δίκτυα φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων — εξαρτηθεί από κινεζικούς εξοπλισμούς, η ΕΕ θα βρεθεί ευάλωτη σε στρατηγικές πιέσεις παρόμοιες με αυτές που βίωσε με τη ρωσική εξάρτηση στο φυσικό αέριο. Ο «ενεργειακός εφιάλτης» του 2022 λειτουργεί εδώ ως αναλογία-οδηγός.

 
Κριτική αποτίμηση: αντιφάσεις και παγίδες

Παρά τη στρατηγική συνοχή του, το IAA εμπεριέχει σημαντικές αντιφάσεις. Η πρώτη και πιο εμφανής είναι νομικής φύσης: ο τίτλος «Made in EU» δεν αντιστοιχεί ακριβώς στο περιεχόμενο, καθώς προϊόντα από τρίτες χώρες με εμπορικές συμφωνίες μπορούν να αξιώνουν τα ίδια προνόμια. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο εννοιολογικό: δίνει στο Πεκίνο ένα αφήγημα για διαμαρτυρία — ότι η ΕΕ δεν εφαρμόζει κριτήρια γεωγραφικής προέλευσης αλλά γεωπολιτικής εναρμόνισης.

Δεύτερον, υπάρχει ο κίνδυνος του κόστους. Η επιβολή τοπικού περιεχομένου σε ανταγωνιστικούς τομείς μπορεί να αυξήσει τις τιμές για τον Ευρωπαίο καταναλωτή και να επιβραδύνει την πράσινη μετάβαση. Το παράδειγμα των ΗΠΑ με τον Inflation Reduction Act δείχνει ότι τέτοιες πολιτικές μπορεί να πετυχαίνουν τον βιομηχανικό τους στόχο — αλλά με αυξημένο κόστος δημόσιων δαπανών και υψηλότερες τιμές.

Τρίτον, η πολιτική οικονομία του IAA παραμένει ανοιχτή υπόθεση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη πρέπει ακόμα να συζητήσουν και να εγκρίνουν το νομοσχέδιο. Χώρες με ισχυρά εμπορικά συμφέροντα στην Κίνα — όπως η Γερμανία — αναμένεται να το ακτιβοποιήσουν. Επομένως, το τελικό κείμενο μπορεί να διαφέρει σημαντικά από την αρχική πρόταση.

 
Στρατηγικές συνέπειες: η εποχή του «φιλικού εμπορίου»

Η ουσία του IAA — και αυτό που κάνει το PIIE να το χαρακτηρίζει «Made in Not-China» παρά «Made in EU» — είναι η εφαρμογή ενός νέου εμπορικού παραδείγματος: του «friendshoring». Αντί για παγκόσμια ελεύθερη αγορά ή αποκλειστικά εθνική παραγωγή, η ΕΕ κινείται προς ένα ενδιάμεσο μοντέλο όπου η αξιοπιστία του εμπορικού εταίρου — όπως αποτυπώνεται στις εμπορικές συμφωνίες — αντικαθιστά τη γεωγραφική εγγύτητα ως κριτήριο.

Αυτή η τάση δεν περιορίζεται στην Ευρώπη. Οι ΗΠΑ, με τον CHIPS Act και τον IRA, η Ιαπωνία, η Αυστραλία και πλήθος άλλων οικονομιών κινούνται προς παρόμοια κατεύθυνση. Η παγκόσμια τάξη του ελεύθερου εμπορίου που διαμορφώθηκε μετά το 1990 αντικαθίσταται — σταδιακά αλλά αμετάκλητα — από ένα σύστημα «μπλοκ» εμπορικής εμπιστοσύνης. Στο νέο αυτό σύστημα, η πρόσβαση σε δημόσιες επιδοτήσεις και αγορές εξαρτάται εξίσου από τη γεωπολιτική ευθυγράμμιση και από την οικονομική αποδοτικότητα.

Για την Κίνα, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα αντιμετωπίσει εμπορικά εμπόδια από τη Δύση — αλλά πώς θα απαντήσει. Τα αντίποινα, η διείσδυση μέσω τρίτων χωρών που έχουν εμπορικές συμφωνίες με την ΕΕ, ή η επιτάχυνση της ανάπτυξης εναλλακτικών αγορών στον Παγκόσμιο Νότο αποτελούν πιθανά σενάρια.

 
Η ονομασία ως πολιτική

Η παρατήρηση του PIIE είναι τόσο απλή όσο και διαφωτιστική: «Made in EU» δεν είναι τόσο ακριβής ετικέτα. «Made in Not-China» αποτυπώνει αυθεντικότερα την πολιτική πρόθεση. Και αυτό δεν είναι αναγκαστικά κριτική — είναι διαπίστωση.

Η ΕΕ κάνει μια συνειδητή επιλογή: προτιμά βιομηχανική αυτονομία — έστω και με οικονομικό κόστος — από τη βολική εξάρτηση από μια χώρα που η ίδια αντιμετωπίζει ως «συστημικό αντίπαλο». Εάν το IAA τελικά νομοθετηθεί στην τρέχουσα ή κοντινή μορφή του, θα σηματοδοτήσει μια οριστική τομή με τη νεοφιλελεύθερη λογική που κυριάρχησε στην ευρωπαϊκή οικονομική σκέψη τις τελευταίες τρεις δεκαετίες.

Η εποχή της αφελούς παγκοσμιοποίησης — στην οποία η ανοιχτή πρόσβαση στην κινεζική παραγωγή θεωρούνταν αυτονόητη και αβλαβής — έχει περάσει. Αυτό που έρχεται στη θέση της δεν έχει ακόμα όνομα, αλλά οι περιγράφουσες πολιτικές — όπως το IAA — αρχίζουν να το χαράζουν με σαφήνεια.

 
Πηγή: PIIE Insider (Peterson Institute for International Economics)  •  Συντακτική ανάλυση βασισμένη στο άρθρο της Anjali V. Bhatt

 
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη  υβριδικής νοημοσύνης.

Για  αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.