Στέφανος Μάνος: ο πολιτικός που έχτισε δρόμους στους οποίους ελάχιστοι τον ακολούθησαν

Από Παναγιώτη Τσακιρίδη

 
Ο θάνατος του πρώην υπουργού, στα 86 του χρόνια, δεν κλείνει απλώς μια βιογραφία. Αναδεικνύει μια δομική αντίφαση της ελληνικής Μεταπολίτευσης: πώς μια ιδεολογική μειοψηφία μπόρεσε να αφήσει έργα υποδομής που χρησιμοποιεί σήμερα η πλειοψηφία, ενώ το ίδιο της το πολιτικό εγχείρημα παρέμεινε, εκλογικά, ανέκαθεν μειοψηφικό.

 
Ο Στέφανος Μάνος πέθανε το πρωί του Σαββάτου 15 Αυγούστου 2026, ύστερα από παρατεταμένα προβλήματα υγείας τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Η είδηση αναπόφευκτα πυροδότησε μια σειρά από συλλυπητήρια μηνύματα και αναφορές στη “διακριτή τροχιά” που χάραξε στα δημόσια πράγματα, όπως σημείωσε ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος. Όμως η αξία μιας τέτοιας στιγμής δεν εξαντλείται στο πρωτόκολλο του αποχαιρετισμού. Ζητά μια ουσιαστικότερη ερώτηση: τι ακριβώς αντιπροσώπευε ο Μάνος για την ελληνική πολιτική οικονομία, και γιατί το πείραμά του, παρά την τεχνοκρατική του επάρκεια, δεν μπόρεσε ποτέ να μετουσιωθεί σε πλειοψηφικό πολιτικό ρεύμα;

 
Μια σταδιοδρομία-τομή, όχι μια απλή βιογραφία

Τα βιογραφικά στοιχεία, από μόνα τους, σκιαγραφούν έναν άνθρωπο του κατεστημένου: γιος χειρουργού και επιχειρηματία, εγγονός προέδρου του ΣΕΒ, βουλευτής από το 1977 έως το 2007, με πέντε κυβερνητικά χαρτοφυλάκια σε τρεις διαφορετικές κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας. Αυτό όμως που τον διαφοροποίησε δεν ήταν η θεσμική του θέση, αλλά η επιμονή του σε μια συνεπή, σχεδόν ανένδοτη οικονομική γραμμή — περιορισμός του κράτους, διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, αξιολόγηση στον δημόσιο τομέα — σε μια εποχή όπου η κυρίαρχη πολιτική κουλτούρα, ανεξαρτήτως παράταξης, κινούνταν στην αντίθετη κατεύθυνση.

Η δεκαετία του 1980, μέσα στην οποία διαμορφώθηκε πολιτικά ο Μάνος, ήταν η δεκαετία της Αυτόματης Τιμαριθμικής Αναπροσαρμογής, των διαδοχικών υποτιμήσεων της δραχμής (1983, 1985) και της διεύρυνσης του δημόσιου τομέα ως μηχανισμού κοινωνικής ενσωμάτωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η θέση υπέρ του περιορισμού του κράτους δεν ήταν απλώς μια οικονομική προτίμηση· ήταν πολιτική αίρεση. Ο Μάνος την υπερασπίστηκε δημόσια για πάνω από τέσσερις δεκαετίες, χωρίς να την προσαρμόσει ουσιωδώς στις εκάστοτε πολιτικές συγκυρίες — κάτι σπάνιο στην ελληνική πολιτική σκηνή, όπου η ιδεολογική ευελιξία συχνά επιβραβεύεται εκλογικά περισσότερο από τη συνέπεια.

 
Η αντίφαση της υποδομής

Το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο του βιογραφικού του δεν είναι ιδεολογικό αλλά υλικό: η σύνδεσή του με τη σύμβαση κατασκευής του Μετρό της Αθήνας, τον σχεδιασμό της Αττικής Οδού και την αναμόρφωση της Πλάκας. Πρόκειται για έργα υποδομής που χρησιμοποιεί καθημερινά η πλειοψηφία των Αθηναίων, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης — έργα που έχουν, ουσιαστικά, ξεπεράσει σε διάρκεια ζωής και σε πολιτική αποδοχή το ίδιο το κόμμα που ίδρυσε ο δημιουργός τους.

Ο Μάνος κατάφερε να μετατρέψει τεχνοκρατική ικανότητα σε υλικό αποτέλεσμα, μέσα σε κομματικές δομές που δεν μοιράζονταν την ιδεολογική του αφετηρία. Αυτό δεν κατάφερε ποτέ να το κάνει με το δικό του πολιτικό εγχείρημα.

Αυτή είναι, ίσως, η βαθύτερη δομική διαπίστωση που προκύπτει από τη διαδρομή του: η ελληνική πολιτική μηχανή είναι ικανή να απορροφήσει και να αξιοποιήσει τεχνοκρατική επάρκεια όταν αυτή υπηρετεί συγκεκριμένα, χειροπιαστά έργα μέσα σε ένα ευρύτερο, ιδεολογικά ετερόκλητο κυβερνητικό σχήμα. Δεν είναι όμως εξίσου ικανή να ανεχθεί, σε επίπεδο κομματικού μηχανισμού, μια συνεκτική ιδεολογική πρόταση περιορισμού του κράτους ως αυτόνομο πολιτικό προϊόν. Οι Φιλελεύθεροι του 1999 και η Δράση του 2009 δεν απέτυχαν επειδή στερούνταν ιδεών· απέτυχαν επειδή η ελληνική εκλογική αγορά, δομημένη γύρω από πελατειακά δίκτυα και δύο μεγάλους πόλους, δεν είχε — και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθεί να μην έχει — χώρο για ένα καθαρά φιλελεύθερο, μη λαϊκιστικό κόμμα.

 
“Χρήσιμος” εναντίον “αρεστού”: μια ρήση που χρειάζεται προσοχή

Η φράση που επέλεξε να αποχαιρετήσει τον Μάνο ο υπουργός Επικρατείας — να είναι κανείς χρήσιμος και όχι αρεστός — είναι εύστοχη, αλλά και επικίνδυνα εύκολη, αν χρησιμοποιηθεί ανεξέταστα. Διότι ο ίδιος ο Μάνος τιμωρήθηκε επανειλημμένα, εκλογικά, ακριβώς επειδή επέλεξε το “χρήσιμο” έναντι του “αρεστού”: οι θέσεις του για αξιολόγηση, ιδιωτικοποιήσεις και περιστολή του κράτους δεν του χάρισαν ποτέ πλειοψηφία, ούτε καν εντός της ίδιας της παράταξης από την οποία ξεκίνησε. Η σημερινή, αναδρομική αναγνώριση της χρησιμότητάς του δεν πρέπει να συγχέεται με πολιτική δικαίωση εν ζωή — ήταν, ως το τέλος, μια φωνή στο περιθώριο του κυρίαρχου πολιτικού λόγου, όχι στο κέντρο του.

Αυτή η διάκριση έχει σημασία πέρα από τον ίδιο τον Μάνο. Αποκαλύπτει έναν μηχανισμό που επαναλαμβάνεται στην ελληνική δημόσια ζωή: η αναδρομική τιμή σε πρόσωπα που υπήρξαν αντισυμβατικά όσο ζούσαν λειτουργεί συχνά ως τρόπος να αφομοιωθεί η μνήμη τους χωρίς να χρειαστεί να αφομοιωθούν οι πολιτικές τους προτάσεις.

 
Τα βασικά στοιχεία της διαδρομής

 
Τι σημαίνει σήμερα, τριάντα χρόνια μετά την πρώτη του υπουργική θητεία

Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του 1977 ή του 1990. Η δημοσιονομική πειθαρχία, η αξιολόγηση στον δημόσιο τομέα και ο περιορισμός συγκεκριμένων κρατικών λειτουργιών έχουν, σε μεγάλο βαθμό, ενσωματωθεί στον κυρίαρχο πολιτικό λόγο — έστω και ως αποτέλεσμα εξωτερικής πίεσης (μνημόνια, εποπτεία θεσμών) και όχι εγχώριας ιδεολογικής μεταστροφής. Με αυτή την έννοια, ο θάνατος του Μάνου συμπίπτει με μια περίοδο όπου πολλές από τις ιδέες του έχουν γίνει, αν όχι πλειοψηφικές, τουλάχιστον διαχειρίσιμες μέσα στο πολιτικό σύστημα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο φιλελευθερισμός ως αυτόνομη πολιτική ταυτότητα έχει βρει, τελικά, τον εκλογικό του χώρο στην Ελλάδα. Η ιστορία των μικρών φιλελεύθερων σχηματισμών μετά τη Δράση —με περιορισμένη, διαρκώς κατακερματισμένη εκλογική απήχηση— δείχνει ότι η δομική αντίφαση που καθόρισε τη διαδρομή του Μάνου παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, άλυτη.

 
Η αξία της συνέπειας ως πολιτικό κόστος

Το πιο διδακτικό στοιχείο της διαδρομής του Μάνου δεν είναι η επιτυχία ή η αποτυχία των πολιτικών του σχημάτων, αλλά το γεγονός ότι επέλεξε συνειδητά να πληρώσει το πολιτικό κόστος της συνέπειας. Σε ένα σύστημα όπου η επιβίωση συχνά ανταμείβει την προσαρμοστικότητα, ο Μάνος επένδυσε σε μια σταθερότητα θέσεων που τον κράτησε δημόσια αναγνωρίσιμο για δεκαετίες, αλλά τον κράτησε επίσης, σχεδόν σταθερά, εκτός της πλειοψηφικής εξουσίας. Είναι μια επιλογή που αξίζει να εξεταστεί ψύχραιμα, χωρίς ούτε εξιδανίκευση ούτε υποτίμηση: η συνέπεια δεν είναι αυτόματα αρετή σε πολιτικούς όρους, αλλά ούτε και η ευελιξία είναι αυτόματα ρεαλισμός.

 
 Προσωπική σημείωση

Θα ήθελα να προσθέσω μια προσωπική νότα σε αυτό το κείμενο. Το 2009, στις κρίσιμες ευρωεκλογές εκείνης της χρονιάς, ήμουν υποψήφιος ευρωβουλευτής στην Ξάνθη με τη Δράση — όχι επειδή πίστευα σε μια εγγυημένη εκλογική επιτυχία, αλλά επειδή πίστευα στον ίδιο τον πολιτικό. Η εμπειρία εκείνη με έφερε πολύ κοντά στη διαπίστωση που αναπτύσσεται παραπάνω: ότι υπάρχει μια ιδιαίτερη, δύσκολα κατανοητή αξία στο να στηρίζει κανείς μια πολιτική πρόταση ακριβώς επειδή γνωρίζει ότι δεν είναι η ευκολότερη ή η πιο δημοφιλής.

 
Παρακείμενη ιδέα

Αυτό που ίσως διαφεύγει στην αποτίμηση του Μάνου δεν είναι η ίδια η οικονομική του γραμμή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο πέτυχε να την προωθήσει: όχι μέσα από κομματική πλειοψηφία, αλλά μέσα από συγκεκριμένα, μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής που λειτούργησαν ως μηχανισμός θεσμικής μονιμοποίησης ιδεών οι οποίες, σε επίπεδο κομμάτων, παρέμεναν μειοψηφικές. Το ερώτημα που αξίζει να τεθεί σήμερα δεν είναι μόνο “γιατί απέτυχε ο φιλελευθερισμός εκλογικά στην Ελλάδα”, αλλά “ποια άλλα σημερινά τεχνοκρατικά έργα υποδομής —ενεργειακά, ψηφιακά, θεσμικά— λειτουργούν ήδη ως φορείς ιδεών που δεν έχουν ακόμη βρει το πολιτικό τους κόμμα”. Αν ο Μάνος έδειξε κάτι, είναι ότι η υποδομή μπορεί να προηγηθεί της πολιτικής συναίνεσης κατά δεκαετίες — και αυτό αξίζει να παρακολουθείται, όχι μόνο να καταγράφεται αναδρομικά.

 
Συντακτική σημείωση & πολιτική AI: Κάθε δημοσιευμένο άρθρο στο  mywaypress.gr αποτελεί προϊόν ουσιαστικού συντακτικού ελέγχου και ανθρώπινης επιμέλειας, η οποία φέρει την αποκλειστική συντακτική ευθύνη του περιεχομένου (EU AI Act, Art. 50.4). Τηρούμε πλήρως τους κανόνες διαφάνειας και τις εκάστοτε οδηγίες των Εθνικών Αρχών Εποπτείας της Αγοράς.

Ανάλυση και σύνθεση: mywaypress.gr

© 2026 mywaypress.gr — Από το τι συμβαίνει στο τι σημαίνει