Η κρίση της εμπειρογνωμοσύνης: Όταν η “κοινή λογική” αντιμάχεται την επιστήμη και την κοινωνική ιεραρχία

Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από ραγδαίες αλλαγές και έντονες κοινωνικές διαιρέσεις, η εμπιστοσύνη προς την επιστημονική γνώση και τους θεσμούς της έχει κλονιστεί. Η άνοδος του λαϊκισμού, με την προβολή της «κοινής λογικής» έναντι της ειδικής γνώσης, αποτελεί ένα φαινόμενο που υπερβαίνει την απλή διαφωνία για την αλήθεια. Όπως αποκαλύπτει η ανάλυση που βασίζεται στο κείμενο “Status, class, and the crisis of expertise”, (conspicuouscognition.com) βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια βαθύτερη κρίση: μια κρίση ταυτότητας, κοινωνικής ιεραρχίας και συναισθημάτων που συνδέονται με την αξιοπρέπεια και τον σεβασμό.

 
Η πράξη της ταπείνωσης και η απόρριψη της βοήθειας

Η χαρακτηριστική σκηνή από τους «Αδελφούς Καραμαζόφ» του Ντοστογιέφσκι, όπου ο Καπετάνιος Σνεγκιριόφ αρνείται μετά βδελυγμίας ένα μεγάλο χρηματικό ποσό που του προσφέρεται ως αποζημίωση για μια δημόσια ταπείνωση, αποτελεί το ιδανικό πρίσμα για την κατανόηση της τρέχουσας κρίσης. Γιατί κάποιος σε απόλυτη ανάγκη θα απέρριπτε τη βοήθεια, καταδικάζοντας την οικογένειά του σε συνέχιση της εξαθλίωσης;  Η απάντηση δεν βρίσκεται σε υλικούς υπολογισμούς, αλλά σε μια βαθύτερη, εκρηκτική συναισθηματική αντίδραση: την υπεράσπιση της τιμής και της αξιοπρέπειας. Ο Σνεγκιριόφ, παρόλο που η προσφορά ήταν άνευ όρων, ένιωσε ότι η αποδοχή της θα συνεπαγόταν την αποδοχή μιας κατώτερης θέσης, μιας ταπείνωσης που δεν μπορούσε να αντέξει.

Αυτή η παραδοξότητα της ανθρώπινης φύσης, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, εξηγείται από την κοινωνική μας φύση. Δεν είμαστε Homo economicus, ο ιδανικός ορθολογικός παράγοντας της οικονομικής θεωρίας. Αντίθετα, οι αποφάσεις μας διαμορφώνονται από την ανάγκη να κερδίσουμε την αποδοχή, να καλλιεργήσουμε μια καλή φήμη και να αποκτήσουμε κύρος. Η ταπείνωση, όπως υποστηρίζει ο Will Storr στο «The Status Game», είναι η «πυρηνική βόμβα των συναισθημάτων», ικανή να οδηγήσει σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.

 
Η οικονομία του κύρους: Όταν η κατανάλωση γίνεται σηματωρός κοινωνικής θέσης

Η έννοια του Thorstein Veblen για την «επιδεικτική κατανάλωση» είναι κομβικής σημασίας για την κατανόηση αυτών των κοινωνικών δυναμικών. Οι άνθρωποι συχνά δεν καταναλώνουν προϊόντα για την άμεση χρησιμότητά τους, αλλά για να επιδείξουν την κοινωνική τους τάξη και το κύρος τους. Η υψηλή τιμή ενός προϊόντος πολυτελείας είναι το ζητούμενο. Ωστόσο, αυτή η επιδειξιμότητα δεν περιορίζεται στα υλικά αγαθά. Επεκτείνεται και στην «επιδεικτική γνώση» – στην ανάγκη να επιδείξουμε την ευφυΐα, τη γνώση και τη σοφία μας.

Το να προσφέρεις γνώση, αυτό που ο συγγραφέας ονομάζει «γνωστική φιλανθρωπία», μπορεί να είναι μια πράξη ανιδιοτελούς αλτρουισμού, αλλά συχνά λειτουργεί και ως μέσο κοινωνικού ανταγωνισμού και επίδειξης ανωτερότητας. Όπως η φιλανθρωπία μπορεί να είναι μια κίνηση σε ένα παιχνίδι status, έτσι και η προσφορά γνώσης μπορεί να γίνει αντιληπτή ως μια προσπάθεια να παγιωθεί η ανωτερότητα του προσφέροντος έναντι του δέκτη. Όταν αυτή η «επιστημονική φιλανθρωπία» γίνεται αντιληπτή ως υποχρέωση ή ως πράξη που υποδηλώνει την κατωτερότητα του δέκτη, τότε μπορεί να προκαλέσει αντίσταση και υπερηφάνεια απόρριψη^ς.

 
Η πολιτική των συναισθημάτων: Η λαϊκιστική απόρριψη της ειδικής γνώσης

Η «κρίση της εμπειρογνωμοσύνης», η οποία εκδηλώνεται με την ευρεία λαϊκιστική απόρριψη των ισχυρισμών που προέρχονται από θεσμούς όπως η επιστήμη, τα πανεπιστήμια και τα μέσα ενημέρωσης, δεν είναι απλώς μια γνωστική διαφωνία. Είναι μια βαθιά συναισθηματική αντίδραση, μια «απόρριψη της κοινωνικής ιεραρχίας που συνεπάγεται το “εμπιστευτείτε τους ειδικούς”». Όπως ο Σνεγκιριόφ προτίμησε να υπομείνει τη δυσκολία παρά να τον υποτιμήσουν, έτσι και ορισμένοι λαϊκιστές προτιμούν να παραμείνουν στην «άγνοια» παρά να δεχτούν «επιστημονική φιλανθρωπία» από εκείνους που αρνούνται να αναγνωρίσουν ως ανώτερους.

Αυτή η απόρριψη εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους:

• Συναισθηματική Ένταση: Η λαϊκιστική άρνηση υπακοής στους ειδικούς συχνά συνοδεύεται από έντονα συναισθήματα δυσαρέσκειας, αγανάκτησης και υπερήφανης αψηφισιάς.
• Προκλητικός Χαρακτήρας: Οι ειδικοί δεν αγνοούνται απλώς, αλλά απορρίπτονται ενεργά, με θυμό και υπερηφάνεια. Όπως ο Καπετάνιος Σνεγκιριόφ, ο λαϊκιστής «ποδοπατά δημόσια την προσφορά γνώσης του ειδικού».
• Καταστροφική Τάση: Αντί για στοχευμένες μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση της αξιοπιστίας των θεσμών, παρατηρούμε συχνά την επιθυμία για «σφυροκόπημα» αυτών των θεσμών, όπως φάνηκε στις επιθέσεις της κυβέρνησης Τραμπ στα ελίτ πανεπιστήμια.
• Αντι-πνευματισμός ως Ταυτότητα: Ο λαϊκισμός υιοθετεί τον αντι-πνευματισμό ως σήμα κατατεθέν, έναν «σηματωρό υπερηφάνειας». Η ανάδειξη των «ενστίκτων», της «κοινής λογικής» και το σύνθημα «κάνε τη δική σου έρευνα» αναβαθμίζουν το status εκείνων που δίνουν προτεραιότητα στην διαίσθηση έναντι της γνώσης των ειδικών.

 
Η «ανατροπή του status» και οι κοινωνικές διαιρέσεις

Η ευρεία απήχηση αυτής της λαϊκιστικής «ανατροπής του status» έχει τις ρίζες της σε δύο ιστορικές τάσεις:

1. Η Άνοδος της Επαγγελματικής-Διαχειριστικής Τάξης: Η μαζική επέκταση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης δημιούργησε μια νέα κοινωνική τάξη υψηλά εκπαιδευμένων επαγγελματιών που κυριαρχούν στην σύγχρονη οικονομία της γνώσης και στους πλέον αναγνωρισμένους θεσμούς. Αυτή η τάξη διαφοροποιείται από τους «αμόρφωτους» όχι μέσω της πολυτελούς κατανάλωσης, αλλά μέσω της «επιδεικτικής γνώσης και συμπόνιας». Συχνά επιδεικνύουν περιφρόνηση και αλαζονεία προς το «αμόρφωτο» κοινό, το οποίο θεωρούν αξιοθρήνητο, αδαές και παραπληροφορημένο.
2. Η Ευθυγράμμιση της Εκπαίδευσης με την Πολιτική Διάσπαση: Αυτή η «διάσπαση του διπλώματος» οδήγησε σε μια σημαντική αναδιάταξη των πολιτικών συνασπισμών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, το Δημοκρατικό Κόμμα έχει γίνει το πολιτικό σπίτι των υψηλά μορφωμένων, αστικών, κοινωνικά προοδευτικών επαγγελματιών, ενώ εκείνοι χωρίς πτυχίο κολεγίου έχουν στραφεί έντονα προς το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Ως αποτέλεσμα, μια εκρηκτική ταξική διάσπαση ευθυγραμμίζεται τώρα με μια εξίσου εκρηκτική κομματική διάσπαση, ιδιαίτερα σε άκρως πολωμένες χώρες όπως οι ΗΠΑ.

Για τους ψηφοφόρους του λαϊκισμού της δεξιάς, οι ειδικοί δεν θεωρούνται απλώς μια αντίπαλη πολιτική φυλή, αλλά μια αλαζονική κοινωνική τάξη. Το να παραχωρήσουν πνευματική εξουσία σε τέτοιες ελίτ θα σήμαινε την παραδοχή και την επιβεβαίωση της ανώτερης θέσης τους.

 
Πέρα από την αλήθεια: Η κρίση ως μηχανισμός άμυνας της αξιοπρέπειας

Είναι σαφές ότι η λαϊκιστική απόρριψη της εμπειρογνωμοσύνης δεν είναι απλώς μια πνευματική διαφωνία για την αλήθεια ή τα στοιχεία, ακόμα κι αν συνήθως παρουσιάζεται έτσι. Είναι, εν μέρει, μια υπερήφανη άρνηση να δεχτούν «επιστημονική φιλανθρωπία» από εκείνους που παρουσιάζονται ως κοινωνικά ανώτεροι. Ενώ για τους λαϊκιστές ηγέτες και τους συνωμοσιολόγους αυτή η άρνηση μπορεί να οφείλεται σε αλαζονεία και ναρκισσισμό, για πολλούς απλούς πολίτες μπορεί να λειτουργεί ως ένας πιο κατανοητός μηχανισμός άμυνας της αξιοπρέπειας, μια άρνηση να αποδεχτούν τις κοινωνικές σημασίες που υποδηλώνει η μονόπλευρη υποταγή σε ελίτ με ξένες αξίες. Είναι λιγότερο «μετα-αλήθεια» και περισσότερο «αντι-ταπείνωση».

 
Προκλήσεις και λύσεις: Επανεξετάζοντας τον τρόπο προσφοράς της γνώσης

Αν και οι ειδικοί και οι θεσμοί τους έχουν προβλήματα και έχουν κάνει λάθη –όπως αποδεικνύεται από παραδείγματα όπως ο πόλεμος στο Ιράκ και η οικονομική κρίση– παραμένουν απαραίτητοι για τις σύγχρονες κοινωνίες. Η απόρριψη της εμπειρογνωμοσύνης δεν απελευθερώνει από την προκατάληψη και το λάθος, αλλά τα εγγυάται. Η υπερεκτίμηση των ενστίκτων και της «κοινής λογικής» οδηγεί σε έναν προ-επιστημονικό, μεσαιωνικό κόσμο κυριαρχούμενο από αβάσιμες θεωρίες συνωμοσίας και οικονομικό αναλφαβητισμό.

Ωστόσο, η κατανόηση των αιτιών αυτής της κρίσης είναι ζωτικής σημασίας για την αντιμετώπισή της. Καθαρά «γνωστικές» λύσεις, όπως ο «έλεγχος των γεγονότων», είναι ανεπαρκείς. Δεν μπορούμε να βγούμε από τον ανταγωνισμό status με απλές διορθώσεις. Όσο η αποδοχή της καθοδήγησης των ειδικών βιώνεται ως παραδοχή κοινωνικής κατωτερότητας, θα υπάρχει μια προσοδοφόρα αγορά για τους δημαγωγούς που παράγουν «αφηγήσεις που επιβεβαιώνουν το status».

Η ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης στους ειδικούς απαιτεί κάτι περισσότερο από τη βελτίωση της αξιοπιστίας τους, όσο σημαντικό κι αν είναι αυτό. Οι θεσμοί που κυριαρχούνται από μια ενιαία κοινωνική τάξη και πολιτική φυλή θα αντιμετωπίζουν αναπόφευκτα αντίσταση. Χρειαζόμαστε όχι μόνο καλύτερους τρόπους παραγωγής γνώσης, αλλά και καλύτερους τρόπους προσφοράς της: τρόπους που να σέβονται την υπερηφάνεια των ανθρώπων και να ελαχιστοποιούν τις ταπεινώσεις της μονόπλευρης «επιστημονικής φιλανθρωπίας».

Η κρίση της εμπειρογνωμοσύνης είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που διασταυρώνεται με την κοινωνική ιεραρχία, τα συναισθήματα και την πολιτική ταυτότητα. Η κατανόηση αυτών των βαθύτερων αιτίων είναι το πρώτο βήμα για την εξεύρεση πραγματικών λύσεων και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης σε έναν κόσμο που χρειάζεται περισσότερο από ποτέ την τεκμηριωμένη γνώση.

mywaypress.gr – Για  αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής