Η επιστροφή της ανθρώπινης φύσης στον φιλελευθερισμό

Του Φράνσις Φουκουγιάμα

 
Σε μια εποχή που ο σύγχρονος φιλελευθερισμός συχνά εξυψώνει την αυτονομία και την απεριόριστη ελευθερία ως ύψιστο αγαθό, ο επιφανής πολιτικός επιστήμονας Φράνσις Φουκουγιάμα φέρνει στο προσκήνιο μια αντικρουόμενη άποψη σε πρόσφατο δοκίμιό του. Ο Φουκουγιάμα υποστηρίζει ότι η πραγματική δύναμη του φιλελευθερισμού δεν βρίσκεται στην ατελείωτη ελευθερία, αλλά στην αναγνώριση των ορίων που θέτει η κοινή, διαχρονική ανθρώπινη φύση. Η αξιοπρέπεια και η ισότητα μας πηγάζουν από αυτή την κοινή μας υπόσταση. Ο ίδιος επισημαίνει ότι, ενώ η αυτονομία αποτελεί ανθρώπινο αγαθό, δεν είναι το μοναδικό αγαθό που υπερτερεί όλων των άλλων επιλογών των ανθρώπων. Η ανθρώπινη εμπειρία, όπως υπογραμμίζει, περιλαμβάνει την αποδοχή των περιορισμών, τόσο των ατομικών όσο και αυτών που αφορούν το ανθρώπινο είδος.

 
Ιστορικές ρίζες και διαφορετικές θεωρήσεις

Η έννοια της ανθρώπινης φύσης υπήρξε κεντρική στην ανάπτυξη της δυτικής πολιτικής φιλοσοφίας. Στην αρχαιότητα, ο Σωκράτης έθεσε το ερώτημα τι είναι «φυσικό» στους ανθρώπους και τι είναι απλώς «έθιμο». Ο Φουκουγιάμα εξετάζει πώς αυτή η ιδέα διαμόρφωσε τον σύγχρονο φιλελευθερισμό, αρχίζοντας από τον Τόμας Χομπς, έναν από τους ιδρυτές του.

• Η προσέγγιση του Χομπς: Ο Χομπς, στο έργο του «Λεβιάθαν», ξεκίνησε με μια περιγραφή των ανθρώπινων παθών, θεωρώντας την ανθρώπινη φύση εγγενώς βίαιη, άπληστη και φοβισμένη. Η «φυσική κατάσταση» ήταν ένας «πόλεμος όλων εναντίον όλων», που οδηγούσε σε μια ζωή «άθλια, φτωχή, κτηνώδη και σύντομη». Αυτή η κατάσταση ωθούσε τους ανθρώπους, λόγω του φόβου του βίαιου θανάτου, να συνάψουν ένα «κοινωνικό συμβόλαιο» για την προστασία της ζωής τους. Το «δικαίωμα στη ζωή» του Χομπς αποτέλεσε τον πρόδρομο για το «δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την επιδίωξη της ευτυχίας» του Τόμας Τζέφερσον.
• Η αντίθεση του Ρουσσώ: Αντίθετα με τον Χομπς, ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ υποστήριξε ότι ο «φυσικός άνθρωπος» δεν ήταν βίαιος ή άπληστος, αλλά ένα δειλό, μοναχικό πλάσμα με ικανότητα για ευτυχία. Σύμφωνα με τον Ρουσσώ, η απληστία και η βία εμφανίστηκαν μόνο όταν οι άνθρωποι άρχισαν να συγκεντρώνονται σε κοινωνίες και να συγκρίνουν τους εαυτούς τους μεταξύ τους. Έτσι, η κοινωνία και όχι η ανθρώπινη φύση, ήταν η πηγή της διαφθοράς και της δυστυχίας.

Αυτές οι διαφορετικές αντιλήψεις για την ανθρώπινη φύση εξακολουθούν να επηρεάζουν σύγχρονες συζητήσεις, όπως για τον περιβαλλοντισμό και την έννοια της ευτυχίας. Ο φιλελευθερισμός υιοθέτησε σε μεγάλο βαθμό την ατομικιστική υπόθεση των πρώτων στοχαστών όπως οι Χομπς, Λοκ και Ρουσσώ. Αυτή η προσέγγιση ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με την αριστοτελική άποψη ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικό ζώο».

 
Σύγχρονες αμφισβητήσεις και βιολογικά δεδομένα

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η ιδέα της ανθρώπινης φύσης δέχτηκε ισχυρή κριτική.

• Η κριτική από την αριστερά και την δεξιά: Οι επικρίσεις προήλθαν τόσο από την αριστερά, με τον Καρλ Μαρξ να υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι είναι φύσει κοινωνικά όντα, όσο και από τη δεξιά, με θεωρητικούς που έβλεπαν τις φυλετικές και εθνικές ομάδες ως τη φυσική μορφή ομαδοποίησης.
• Επιστημονική αμφισβήτηση: Η ανάπτυξη της γενετικής αποκάλυψε την πολυπλοκότητα της αλληλεπίδρασης μεταξύ των γονιδίων και του περιβάλλοντος, καθιστώντας δύσκολο τον προσδιορισμό του τι είναι «φύσει». Ο Φουκουγιάμα σημειώνει, ωστόσο, ότι οι σύγχρονες επιστημονικές έρευνες (βιολογία, αρχαιολογία, ανθρωπολογία) καταρρίπτουν την εικόνα του «μοναχικού ατόμου» της φυσικής κατάστασης. Οι άνθρωποι είναι φύσει κοινωνικοί, αλλά η κοινωνικότητά τους παίρνει συγκεκριμένες μορφές, όπως η στενή συνεργασία με συγγενείς και φίλους.

Επιπλέον, ο Φουκουγιάμα αναφέρει ότι η ιδέα του Ρουσσώ για την «φυσική καλοσύνη του ανθρώπου» αντικρούεται από εμπειρικά στοιχεία που δείχνουν ότι πολλές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών είχαν υψηλότερα ποσοστά βίας από τις σύγχρονες πόλεις.

 
Η πολιτική της βιολογίας και οι κίνδυνοι της τεχνολογίας

Η έννοια της βιολογίας έχει χρησιμοποιηθεί κατά το παρελθόν για την επιβολή πολιτικών, όπως ο ρατσισμός και ο αποκλεισμός των γυναικών. Ωστόσο, ο Φουκουγιάμα τονίζει ότι πολλές από αυτές τις χρήσεις έχουν καταρριφθεί από την επιστημονική έρευνα. Αναφέρει ως παράδειγμα την εργασία του ανθρωπολόγου Φραντς Μποάζ, ο οποίος απέδειξε ότι το μέγεθος του κεφαλιού των παιδιών μεταναστών μπορούσε να αλλάξει με τη διατροφή, αμφισβητώντας τις θεωρίες περί «επιστημονικού ρατσισμού».

Σήμερα, η αντίσταση στην ιδέα της ανθρώπινης βιολογίας πηγάζει κυρίως από την επιθυμία για απεριόριστη αυτονομία, μια τάση που είναι ιδιαίτερα εμφανής στο σύγχρονο κίνημα των τρανς. Ενώ ο Φουκουγιάμα τονίζει την ανάγκη σεβασμού των δικαιωμάτων των τρανς ατόμων, απορρίπτει τις ακραίες απαιτήσεις για την πλήρη άρνηση των βιολογικών γεγονότων.

Ο Φουκουγιάμα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις εξελίξεις στη βιοτεχνολογία, όπως η γενετική μηχανική. Η δυνατότητα αλλαγής της ανθρώπινης φύσης με μη αναστρέψιμες επιλογές, όπως η γενετική ενίσχυση, εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη δύναμη που θα έχουν οι γονείς ή οι εύπορες ελίτ να διαμορφώνουν τις μελλοντικές γενιές. Όπως είχε προειδοποιήσει και ο Γιούργκεν Χάμπερμας, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθούν νέες μορφές κυριαρχίας, καλυμμένες με τον μανδύα της απελευθέρωσης.

Συμπερασματικά, ο Φουκουγιάμα υποστηρίζει ότι οι φιλελεύθεροι πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η αυτονομία, ενώ είναι σημαντική, δεν είναι το μόνο ανθρώπινο αγαθό. Η αποδοχή των ορίων της ανθρώπινης φύσης είναι ένα απαραίτητο στοιχείο της ανθρώπινης εμπειρίας, και αυτά τα όρια είναι που μας συνδέουν σε κοινότητες. Η τεχνολογία, παρά τις υποσχέσεις της, δεν μπορεί να καταργήσει αυτά τα θεμελιώδη όρια.

 
Με πληροφορίες από persuasion.community

 
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη  υβριδικής νοημοσύνης.

Για  αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.