Η αποτυχία της λογικής «μηδενικού αθροίσματος» και το αδιέξοδο της σύγχρονης πολιτικής οικονομίας
Στον πυρήνα πολλών σύγχρονων πολιτικών επιλογών – από τη μεταναστευτική πολιτική και τους δασμούς έως τη γεωπολιτική και τις αναπτυξιακές στρατηγικές – επανέρχεται επίμονα μια απλουστευτική αντίληψη: ότι η οικονομία και η κοινωνία αποτελούν ένα πεπερασμένο «σύνολο πόρων» που πρέπει απλώς να μοιραστεί. Πρόκειται για τη λεγόμενη λογική του zero-sum, όπου το κέρδος του ενός προϋποθέτει αναγκαστικά τη ζημία του άλλου. Όπως αναλύει ο οικονομολόγος και αρθρογράφος Noah Smith, αυτή η αντίληψη δεν είναι απλώς θεωρητικά εσφαλμένη· επανειλημμένα αποδεικνύεται και πρακτικά αποτυχημένη .
Από τη βιβλική αλληγορία στη σύγχρονη οικονομία
Ο Smith ξεκινά από την παραβολή της «Κρίσης του Σολομώντα», όχι ως ηθικό μάθημα, αλλά ως οικονομικό υπόδειγμα: ένα μωρό δεν είναι το άθροισμα δύο μισών. Η αξία δεν είναι γραμμική ούτε στατική· προκύπτει από τη συνοχή, τη λειτουργικότητα και τη δημιουργία. Το ίδιο ισχύει και για τις οικονομίες. Η παραγωγή, η καινοτομία και η ανθρώπινη εργασία δημιουργούν νέο πλούτο – δεν ανακυκλώνουν απλώς έναν δεδομένο όγκο «πόρων».
Ωστόσο, όπως επισημαίνεται, μεγάλα τμήματα του πολιτικού φάσματος – τόσο στη δεξιά όσο και στην αριστερά – συνεχίζουν να σχεδιάζουν πολιτικές σαν ο κόσμος να είναι μια πίτα συγκεκριμένου μεγέθους, που απλώς χρειάζεται διαφορετική κοπή.
Μετανάστευση: το πείραμα που διαψεύδει τη θεωρία
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αυστηρή μεταναστευτική πολιτική των ΗΠΑ την περίοδο Τραμπ. Η βασική υπόσχεση ήταν απλή: λιγότεροι μετανάστες σημαίνουν περισσότερες δουλειές για τους γηγενείς. Όμως τα εμπειρικά δεδομένα που επικαλείται ο Smith δείχνουν το αντίθετο. Παρά τη μείωση της μετανάστευσης, η ανεργία των γηγενών αυξήθηκε, ενώ η απασχόληση μεταναστών εμφάνισε ανθεκτικότητα .
Η εξήγηση είναι δομική: οι μετανάστες δεν «καταναλώνουν» απλώς θέσεις εργασίας· παράγουν, καταναλώνουν και δημιουργούν νέα ζήτηση. Η οικονομία δεν είναι «συσσωμάτωμα εργασίας», αλλά ένα δυναμικό σύστημα αλληλεπιδράσεων.
Δασμοί και βιομηχανία: προστασία που υπονομεύει
Αντίστοιχα αποτυχημένη αποδεικνύεται και η πολιτική των δασμών. Παρότι ορισμένοι προστατευμένοι κλάδοι – όπως η χαλυβουργία – εμφάνισαν πρόσκαιρα οφέλη, το σύνολο της αμερικανικής μεταποίησης υπέστη απώλειες θέσεων εργασίας. Ο λόγος είναι ότι η σύγχρονη βιομηχανία εξαρτάται από παγκόσμιες αλυσίδες αξίας και ενδιάμεσα αγαθά. Οι δασμοί αυξάνουν το κόστος παραγωγής και πλήττουν περισσότερους κλάδους από όσους «προστατεύουν» .
Η επιλογή πολιτικών με κριτήριο τη συμβολική «εθνική αυτάρκεια» αποδεικνύεται οικονομικά αυτοϋπονομευτική.
Γεωπολιτική μηδενικού αθροίσματος
Η ίδια λογική μεταφέρεται και στη γεωπολιτική. Η αντίληψη ότι η κατάκτηση ή ο έλεγχος φυσικών πόρων – από το πετρέλαιο της Βενεζουέλας έως τους ορυκτούς πόρους της Γροιλανδίας – οδηγεί αυτομάτως σε εθνικό πλούτο, αγνοεί την ιστορική εμπειρία. Η περίπτωση του Ιράκ λειτουργεί ως προειδοποίηση: στρατιωτική υπεροχή δεν μεταφράζεται σε οικονομική ευημερία .
Η συνεργασία, η σταθερότητα και οι θεσμοί δημιουργούν θετικά αθροίσματα· η επιθετική λογική συχνά παράγει μόνο κόστος και διεθνή απομόνωση.
Η αριστερή εκδοχή του ίδιου σφάλματος
Ο Smith δεν περιορίζει την κριτική του στη συντηρητική πολιτική. Αντιστοίχως, ασκεί αιχμηρή κριτική και σε τμήματα της προοδευτικής σκέψης που αποδίδουν τον παγκόσμιο πλούτο σχεδόν αποκλειστικά στην αποικιοκρατική λεηλασία ή στη χειραγώγηση τιμών πρώτων υλών. Όπως σημειώνει, η ιστορία δείχνει ότι οι φυσικοί πόροι από μόνοι τους δεν παράγουν ευημερία. Χώρες χωρίς αποικιακό παρελθόν πλούτισαν, ενώ αυτοκρατορίες με τεράστια λάφυρα παρέμειναν φτωχές .
Η πραγματική πηγή πλούτου είναι η μετατροπή των πόρων σε προϊόντα και υπηρεσίες μέσω γνώσης, τεχνολογίας και θεσμών.
Παραγωγή έναντι αναδιανομής
Το κεντρικό συμπέρασμα του άρθρου είναι σαφές: η αναδιανομή χωρίς παραγωγή οδηγεί σε στασιμότητα. Ακόμη και σε πλούσιες οικονομίες, η υπερβολική έμφαση στη διανομή «πόρων» εις βάρος της δημιουργίας νέου πλούτου υπονομεύει τη μακροπρόθεσμη ευημερία. Η παραγωγή είναι αυτή που δημιουργεί το υπόβαθρο για κοινωνική πολιτική – όχι το αντίστροφο.
Η λογική του μηδενικού αθροίσματος λειτουργεί πολιτικά, επειδή είναι απλή, συναισθηματικά φορτισμένη και εύπεπτη. Όμως η πραγματικότητα των σύγχρονων οικονομιών είναι πολύ πιο σύνθετη. Όπως καταδεικνύει η ανάλυση του Noah Smith, η εμμονή σε αυτή τη λογική οδηγεί σε αποτυχημένες πολιτικές, οικονομική υποχώρηση και στρατηγικά αδιέξοδα. Σε έναν κόσμο αλληλεξαρτήσεων, ο πλούτος δεν μοιράζεται απλώς – δημιουργείται.
Το ελληνικό παράδειγμα: όταν η λογική του «μηδενικού αθροίσματος» συναντά το παραγωγικό έλλειμμα
Η ανάλυση του Noah Smith αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα αν ιδωθεί μέσα από το ελληνικό πρίσμα. Η Ελλάδα, περισσότερο από πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, έχει βιώσει τις συνέπειες της σκέψης ότι η οικονομία είναι ένα περιορισμένο σύνολο «πόρων» προς αναδιανομή και όχι ένα δυναμικό σύστημα παραγωγής νέας αξίας.
Από την κρίση χρέους στο αναπτυξιακό δίλημμα
Κατά τη διάρκεια της δεκαετούς κρίσης, ο δημόσιος διάλογος στην Ελλάδα κυριάρχησε από ερωτήματα διανομής: ποιος θα πληρώσει, ποιος θα χάσει, ποιος θα «πάρει πίσω» όσα στερήθηκε. Πολύ λιγότερο συζητήθηκε το πώς η χώρα θα παράγει νέο πλούτο, θα ενσωματώσει τεχνολογία, θα αναβαθμίσει ανθρώπινο κεφάλαιο και θα μετακινηθεί σε κλάδους υψηλότερης προστιθέμενης αξίας.
Το αποτέλεσμα ήταν μια οικονομία που βελτίωσε τα δημοσιονομικά της μεγέθη, αλλά παραμένει ευάλωτη:
- με χαμηλή παραγωγικότητα,
- περιορισμένη βιομηχανική βάση,
- υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό και την κατανάλωση.
Μετανάστευση και brain drain: η χαμένη ευκαιρία θετικού αθροίσματος
Η ελληνική εμπειρία επιβεβαιώνει επίσης το επιχείρημα του Smith για τη μετανάστευση. Η χώρα έχασε πάνω από 400.000 νέους, υψηλής εκπαίδευσης εργαζόμενους την περίοδο της κρίσης, αντιμετωπίζοντας το φαινόμενο ως «αναγκαία εκτόνωση» αντί ως στρατηγική απώλεια.
Την ίδια στιγμή, η δημόσια συζήτηση για τη μετανάστευση συχνά παγιδεύεται σε μηδενικού αθροίσματος σχήματα: «θέσεις εργασίας», «κοινωνικές παροχές», «επιβάρυνση του κράτους».
Αγνοείται ότι σε μια γηράσκουσα κοινωνία, με δημογραφική συρρίκνωση, η ενσωμάτωση εργατικού δυναμικού μπορεί να λειτουργήσει παραγωγικά και πολλαπλασιαστικά, εφόσον συνδυαστεί με θεσμούς, εκπαίδευση και αγορά εργασίας.
Δημόσιες επενδύσεις: απορρόφηση ή παραγωγή;
Η Ελλάδα σήμερα διαχειρίζεται ιστορικά υψηλους ευρωπαϊκούς πόρους μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι ακριβώς αυτό που θέτει εμμέσως ο Smith: θα πρόκειται για αναδιανομή πόρων ή για ανασχηματισμό της παραγωγικής βάσης;
Χωρίς μεταρρυθμίσεις στη δικαιοσύνη, στη δημόσια διοίκηση, στην ταχύτητα αδειοδοτήσεων και στη σύνδεση έρευνας–αγοράς, οι πόροι κινδυνεύουν να λειτουργήσουν ως προσωρινή τόνωση κατανάλωσης ή ως μηχανισμός συντήρησης χαμηλής αποδοτικότητας.
Ελλάδα, ΕΕ και παγκόσμιες αλυσίδες αξίας
Σε έναν κόσμο όπου η αυτάρκεια προβάλλεται όλο και συχνότερα ως πολιτικό σύνθημα, η ελληνική οικονομία δεν έχει την πολυτέλεια του οικονομικού απομονωτισμού. Η χώρα δεν κερδίζει από δασμούς, εμπορικούς φραγμούς ή λογικές «εθνικής περιχαράκωσης», αλλά από:
- συμμετοχή σε ευρωπαϊκές και διεθνείς αλυσίδες αξίας,
- επενδύσεις σε logistics, ενέργεια, ψηφιακές υπηρεσίες,
- μετατροπή της γεωγραφικής της θέσης σε παραγωγικό πλεονέκτημα.
Ακριβώς εδώ, η κριτική του Smith στη γεωπολιτική μηδενικού αθροίσματος έχει άμεση ελληνική εφαρμογή: η σταθερότητα, η συνεργασία και οι θεσμοί αποδίδουν περισσότερο από τη ρητορική της σύγκρουσης.
Το ελληνικό μάθημα
Το βασικό δίδαγμα για την Ελλάδα είναι σαφές:
χωρίς παραγωγή, καμία αναδιανομή δεν είναι βιώσιμη·
χωρίς θεσμούς, κανένας πόρος δεν μετατρέπεται σε πλούτο·
χωρίς ανθρώπινο κεφάλαιο, καμία ανάπτυξη δεν διαρκεί.
Η ελληνική πρόκληση δεν είναι πώς θα «μοιράσει καλύτερα» έναν περιορισμένο πλούτο, αλλά πώς θα ξεφύγει οριστικά από τη λογική ότι ο πλούτος είναι δεδομένος και όχι αποτέλεσμα δημιουργίας.
mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη υβριδικής νοημοσύνης.
Για αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής.
