Επιτελικό Κράτος: Εξουσία, ευθύνη και το κόστος της αδράνειας

4 Μαΐου, 2026 8:02 μμ

1.Τι είναι το «επιτελικό κράτος»;

Ο όρος «επιτελικό κράτος» εισήχθη στον ελληνικό πολιτικό λόγο ως το κεντρικό αφήγημα της κυβέρνησης Μητσοτάκη από το 2019 και μετά. Στην ουσία του, περιγράφει ένα μοντέλο διακυβέρνησης στο οποίο η κρατική μηχανή λειτουργεί με σαφείς στόχους, μετρήσιμα αποτελέσματα, αξιολόγηση αποδοτικότητας και συντονισμό μεταξύ υπουργείων — σε αντίθεση με την παραδοσιακή ελληνική γραφειοκρατία, που συχνά λειτουργούσε αποσπασματικά, χωρίς στρατηγική συνοχή και με ισχυρά πελατειακά κίνητρα.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επανειλημμένα ορίσει το επιτελικό κράτος ως εργαλείο της εκτελεστικής εξουσίας: «Το επιτελικό κράτος αφορά την εκτελεστική, όχι τη νομοθετική εξουσία», δήλωσε σε σύσκεψη υπουργικού συμβουλίου. Η διευκρίνιση αυτή δεν είναι αθώα. Έχει βαθιές συνέπειες για το πώς κατανοούμε την ευθύνη, τον έλεγχο και τη λογοδοσία.

 

2. Η Διαχωριστική Γραμμή: Εκτελεστική vs. Νομοθετική Εξουσία

Σε κάθε φιλελεύθερη δημοκρατία, η αρχή της διάκρισης των εξουσιών αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της συνταγματικής τάξης.

Νομοθετική εξουσία (Βουλή): Θεσπίζει νόμους, εγκρίνει τον προϋπολογισμό, ασκεί κοινοβουλευτικό έλεγχο, παρέχει ψήφο εμπιστοσύνης ή δυσπιστίας. Δεν εκτελεί· νομοθετεί και ελέγχει.

Εκτελεστική εξουσία (Κυβέρνηση – Υπουργικό Συμβούλιο): Εφαρμόζει τους νόμους, διαχειρίζεται τους δημόσιους πόρους, σχεδιάζει και υλοποιεί πολιτικές, συντονίζει τη δημόσια διοίκηση.

Δικαστική εξουσία: Ερμηνεύει τους νόμους και κρίνει για παραβάσεις.

Το επιτελικό κράτος, λοιπόν, ανήκει κατ’ αρχήν αποκλειστικά στη σφαίρα της εκτελεστικής εξουσίας. Αυτό σημαίνει ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να επικαλείται «νομοθετικές καθυστερήσεις» ή «κοινοβουλευτικές αγκυλώσεις» για να δικαιολογήσει αδράνεια στον τομέα της εφαρμογής πολιτικής. Εκεί η ευθύνη είναι αδιαμφισβήτητα πολιτική και διοικητική.

 

3. Ο Κανονισμός Λειτουργίας: Υπάρχει;

3.1 Τυπικό πλαίσιο

Το επιτελικό κράτος στηρίζεται θεσμικά σε μια σειρά νομοθετικών και διοικητικών ρυθμίσεων:

• Νόμος 4622/2019 («Επιτελικό κράτος: οργάνωση, λειτουργία και διαφάνεια της κυβέρνησης, των κυβερνητικών οργάνων και της κεντρικής δημόσιας διοίκησης»): Αποτελεί τον πυρήνα θεσμοθέτησης. Καθιερώνει το Κυβερνητικό Συμβούλιο, τη Γενική Γραμματεία Κυβερνητικής Πολιτικής, και εισάγει έννοιες όπως Κυβερνητικές Προτεραιότητες και Σχέδια Δράσης.
• Κανονισμός Λειτουργίας Υπουργικού Συμβουλίου: Ρυθμίζει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων στο ανώτατο εκτελεστικό όργανο.
• Περιγραφές Θέσεων (Job Descriptions): Θεωρητικά υπάρχουν μέσω Οργανισμών Υπουργείων και αξιολόγησης δημοσίων υπαλλήλων (βλ. Ν. 4369/2016). Στην πράξη, η εφαρμογή παραμένει ελλιπής και ανομοιογενής μεταξύ φορέων.

3.2 Η Πραγματικότητα

Ενώ το τυπικό πλαίσιο υπάρχει, παρατηρούνται κρίσιμα κενά:

• Απουσία ουσιαστικής αξιολόγησης αποτελεσμάτων σε επίπεδο υπουργείων και γενικών διευθύνσεων.
• Ασαφής κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ πολιτικής ηγεσίας (υπουργοί) και διοικητικής γραφειοκρατίας (γενικοί γραμματείς, διευθυντές).
• Έλλειψη διαφάνειας στη σύνδεση δαπανών με στόχους πολιτικής.
• Ανεπαρκής θεσμική μνήμη: Κάθε κυβερνητική αλλαγή φέρνει ανακατατάξεις που διαλύουν τη συσσωρευμένη τεχνογνωσία.

Το Θεσμικό Κενό

Ο μεγαλύτερος μηχανισμός ελέγχου — η Βουλή — λειτουργεί στην Ελλάδα με έντονη πλειοψηφική λογική. Σε κυβερνήσεις με μεγάλες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες (όπως η κυβέρνηση ΝΔ 2019–2023), ο κοινοβουλευτικός έλεγχος αδυνατίζει, καθώς η πλειοψηφία συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός κάλυψης της κυβέρνησης και όχι ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας, όχι ως ανεξάρτητο ελεγκτικό σώμα.

 

5. Αστοχίες και Μετρήσιμο Κόστος Αδράνειας

5.1 Η Τραγωδία των Τεμπών (28 Φεβρουαρίου 2023)

Η σύγκρουση των τρένων στα Τέμπη, με αποτέλεσμα 57 νεκρούς — κυρίως νέους φοιτητές — αποτελεί, αναμφισβήτητα, το μεγαλύτερο πλήγμα για το επιτελικό κράτος ως αφήγημα.

Τι αποκάλυψε η τραγωδία:

• Σύστημα σηματοδότησης (ETCS/ATP) που δεν είχε ενεργοποιηθεί για δεκαετίες, παρόλο που ήταν νομική υποχρέωση και είχαν δοθεί παρατάσεις μετά από παρατάσεις.
• Διευθυντής σταθμού που εργαζόταν χωρίς επαρκή εκπαίδευση και υποστήριξη.
• Κατακερματισμένη διοικητική δομή στην ΟΣΕ/Hellenic Train χωρίς σαφή αλυσίδα ευθύνης.
• Παντελής απουσία λειτουργικού ελέγχου από τη Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων (ΡΑΣ).
• Επαναλαμβανόμενες αναφορές εργαζομένων για επικίνδυνες συνθήκες που αγνοήθηκαν από την πολιτική ηγεσία.

Ήταν αστοχία μόνο του επιτελικού κράτους Μητσοτάκη; Η ειλικρινής απάντηση είναι όχι αποκλειστικά — η υποδομή σιδηροδρόμων ήταν χρόνια εγκαταλελειμμένη από διαδοχικές κυβερνήσεις. Ωστόσο, η κυβέρνηση που επικαλείται ένα «επιτελικό κράτος» ακριβώς για να παρακολουθεί και να διορθώνει τέτοιες αδυναμίες, φέρει μεγαλύτερη ευθύνη από οποιαδήποτε άλλη. Γιατί αυτή δεσμεύθηκε δημόσια για έλεγχο, συντονισμό και αποτελεσματικότητα.

Η τραγωδία δεν ήταν απρόβλεπτη. Ήταν αποτέλεσμα αδράνειας με μετρήσιμο κόστος: 57 ζωές.

 
5.2 Άλλες Αστοχίες με Μετρήσιμο Κόστος

Πυρκαγιές (Μάτι 2018, Εύβοια 2021, Αλεξανδρούπολη 2023): Το κόστος μόνο των πυρκαγιών της Εύβοιας 2021 υπολογίστηκε σε πάνω από 500 εκατ. ευρώ σε άμεσες καταστροφές. Η αδυναμία προληπτικής διαχείρισης (δασολόγιο, αντιπυρική ζώνη, εθελοντισμός) είναι χρόνια δομική αστοχία.

Υγειονομικό σύστημα: Η ΕΣΥ λειτουργεί με 1.500–2.000 λιγότερες ΜΕΘ από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (ανά 100.000 κατοίκους). Κάθε καθυστέρηση στην ψηφιοποίηση ή στην πρόσληψη ιατρονοσηλευτικού προσωπικού έχει υπολογίσιμο ανθρώπινο κόστος.

Ταμείο Ανάκαμψης: Ο Πρωθυπουργός ισχυρίζεται ότι «τα 36 δισ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης δεν θα είχαν επενδυθεί χωρίς το επιτελικό κράτος». Αυτός ο ισχυρισμός, όμως, πρέπει να εξεταστεί κριτικά: ποια ποσοστά έχουν απορροφηθεί έναντι εγκεκριμένων κονδυλίων; Ποιοι δείκτες έχουν επιτευχθεί; Χωρίς διαφανή reporting, ο ισχυρισμός παραμένει αβάσιμο πολιτικό αφήγημα.

 

6. Περιγραφή Θέσεων Ευθύνης: Υπάρχει Σαφήνεια;

Τυπικά

Ο Ν. 4622/2019 και ο Κώδικας Δημοσίων Υπαλλήλων (Ν. 3528/2007) προβλέπουν:

• Οργανισμούς υπουργείων με θέσεις και αρμοδιότητες.
• Σύστημα αξιολόγησης μέσω ΣΕΑΠ (Σύστημα Ετήσιας Αξιολόγησης Αποδοτικότητας Προσωπικού).
• Περιγραφές θέσεων εργασίας σε επίπεδο οργανογράμματος.

Στην Πράξη

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τρία χρόνια παθολογικά προβλήματα:

α) Πολιτικοποίηση των ανώτατων διοικητικών θέσεων. Γενικοί Γραμματείς και Διευθύνοντες Σύμβουλοι δημοσίων οργανισμών αντικαθίστανται σε κάθε κυβερνητική αλλαγή, αναιρώντας κάθε θεσμική συνέχεια.

β) Σύγχυση πολιτικής και διοικητικής ευθύνης. Πότε φταίει ο υπουργός και πότε ο γενικός γραμματέας; Η απάντηση συχνά δίνεται από τα δικαστήρια αφού έχουν περάσει χρόνια.

γ) Ανεπαρκής εσωτερικός έλεγχος. Τα Γραφεία Εσωτερικού Ελέγχου υφίστανται τυπικά στα υπουργεία, αλλά λειτουργούν με υποστελέχωση και χαμηλή θεσμική ισχύ.

 

7. Η Εσωτερική Αντίφαση του Επιτελικού Κράτους

Υπάρχει ένα βαθύ εννοιολογικό παράδοξο στον τρόπο που χρησιμοποιείται ο όρος στην Ελλάδα:

Από τη μία: Ο ίδιος ο Πρωθυπουργός ορίζει το επιτελικό κράτος ως εργαλείο αποτελεσματικής εκτελεστικής διακυβέρνησης, δηλαδή ισχυρής κεντρικής συντεταγμένης δράσης.

Από την άλλη: Σε κάθε κρίση (Τέμπη, πυρκαγιές, πλημμύρες Θεσσαλίας), η απόδοση ευθυνών μετατοπίζεται στους «επιχειρησιακούς» — τους σταθμάρχες, τους πυροσβέστες, τους χαμηλόβαθμους υπαλλήλους — ενώ η πολιτική ηγεσία επικαλείται «σύστημα» και «χρόνιες παθογένειες».

Η αντίφαση είναι εκρηκτική: αν το επιτελικό κράτος αποδίδει τα καλά αποτελέσματα στην κεντρική ηγεσία, τότε και τις αστοχίες φέρει η ίδια η κεντρική ηγεσία.

 

8. Η Πρόταση: Τι θα έκανε ένα πραγματικό Επιτελικό Κράτος;

Για να λειτουργήσει το επιτελικό κράτος ως ουσιαστικό εργαλείο διακυβέρνησης και όχι ως επικοινωνιακός όρος, χρειάζεται:

1. Δημοσιευμένοι Δείκτες Απόδοσης (KPIs) ανά υπουργείο, με τριμηνιαία έκθεση στη Βουλή και στο κοινό.
2. Ανεξάρτητη Αρχή Αξιολόγησης Δημοσίων Πολιτικών, τύπου Office of Budget Responsibility (Βρετανία) ή Haut Commissariat au Plan (Γαλλία).
3. Ξεκάθαρη Αλυσίδα Ευθύνης για κάθε κρίσιμο σύστημα ασφαλείας (σιδηρόδρομοι, αντιπυρική προστασία, πολιτική προστασία) με ονοματεπώνυμο υπεύθυνου σε κάθε κρίσιμο κόμβο.
4. Θεσμική Προστασία «Επαγγελματικής Αντίρρησης»: Δημόσιοι υπάλληλοι που αναφέρουν κινδύνους χωρίς να φοβούνται αντίποινα (whistleblower protection — ο σχετικός Ν. 4990/2022 χρειάζεται ενίσχυση).
5. Τακτικές Ασκήσεις Ετοιμότητας και εκθέσεις δοκιμής συστημάτων (stress tests) σε τομείς κρίσιμης υποδομής.

 

9. Αφήγημα ή Πραγματικότητα;

Το επιτελικό κράτος ως ιδέα είναι ορθή και αναγκαία για τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής διοίκησης. Ως πολιτική πράξη, παραμένει ημιτελές και εσωτερικά αντιφατικό.

Ένα κράτος που επικαλείται την επιτελική του λογική για να προσελκύσει επενδύσεις και να αξιοποιήσει ευρωπαϊκούς πόρους, οφείλει να δεχτεί και την αντίστοιχη επιτελική ευθύνη όταν συστήματα που βρίσκονται υπό τον έλεγχό του αποτυγχάνουν καταστροφικά.

Τα 57 θύματα των Τεμπών δεν ήταν θύματα μόνο ενός σταθμάρχη. Ήταν θύματα ενός θεσμικού κενού που το επιτελικό κράτος υποτίθεται ότι έχει έρθει να καλύψει — και δεν το κάλυψε.

Το μετρήσιμο κόστος της αδράνειας δεν μετριέται μόνο σε ευρώ. Μετριέται σε ζωές.

 
Το άρθρο αυτό αποτελεί ανάλυση δημόσιας πολιτικής και δεν εκφράζει κομματικές θέσεις. Στηρίζεται σε δημοσιευμένες κοινοβουλευτικές πηγές, νομοθετικά κείμενα και δημόσιες δηλώσεις πολιτικών αξιωματούχων.

mywaypress.gr –Περιεχόμενο αξίας με την υποστήριξη  υβριδικής νοημοσύνης.

Για  αναγνώστες με μεγάλο εύρος προσοχής